اين تفاضل فىالجمله و تفاوت در بعض حقوق و احكام و معاشرات و اختلاف در نحوهء وظائف زندگى و معيشت به واسطهء فضايل طبيعى جسمانى و روحى اخلاقى ملكاتى مرد بر زن نوعا بوده . حكمة و عدلا لا اقتراحا و تشهّيا و حيفا و جورا ، كه المعروف به قدر المعرفة و الشغل به قدر الوسع و الطاقة ، كه اگر اين تفاوت و تفاضل مرعى نبود ، بر خلاف حكمت و عدل بود كه « العدل اعطاء كل ذى حقّ حقّه » ؛ چنانچه همين تفاضل در طبيعيات و روحيات بود كه سيره و عادت فى جميع الاعصار و الامصار بر رياست مرد و مرئوسيّت زن شد و تشكيل رتبهء بزرگترى در خانواده را نوعا نصيب مردان نمود ، كما هو المشهود جريا على وفق الطبيعة و موافقا للحكمة ، و از براى اذعان به ماز « 1 » بر تفاوت بين مرد و زن را در طبيعات و روحيات بيان مىنمايم .
مرد و زن
علماى حيوانشناسى قائلند - على ما نسب اليهم - كه نر در حيوانات عاليه ، مانند طيور ، و حيوانات مرضعه بر حسب اغلبيّت كه معيار است در اين موارد قوىتر است از ماده ، و طول قامت متوسط مرد 12 سانتيمتر بيشتر است از طول قامت متوسطه زن ؛ ثقل متوسط مرد بيشتر است از ثقل متوسط زن ؛ گلوبول خون مرد زيادتر است تا زن ؛ در يك ميلىمتر مكعب از خون يك ميليون گلوبول مرد بيشتر است از زن ؛ تنفس مرد اقوى است از زن ؛ اگر فرض شود دو مرد و زن متساوى القامه ، معذلك نصف ليتر ريهء مرد گنجايش هوا بيشتر دارد و اكسيژن هوا را بيشتر جلب مىكند ؛ از سن پانزده تا پنجاه در هر دقيقه يك نفس زيادتر مىكشد از مرد . حرارت مرد بيشتر است از زن ؛ مرد در هر ساعتى 11 گرم لبون را در جهاز تنفّس محترق بسازد و زن 6 گرم لبون را . قلب مرد از قلب زن در متوسط 6 گرم بزرگتر و ثقيلتر است . قوّهء فشار خون در مرد بيشتر و نبض زن سريعتر كه از سنّ ده سالگى تا پانزده سالگى در هر دقيقه نبض زن يك مرتبه زيادتر حركت مىكند ، مثل نفس كشيدن .
استخوان مرد سنگينتر از زن است . مواد ترابى استخوان مرد بيشتر و مواد حيوانى آن كمتر .
شانهء راست مرد بزرگتر و شانهء چپ زن بزرگتر . مرد بيشتر دست راست را به كار برد و زن دست چپ را . پيه در بدن زن بيشتر تا بدن را نرم و مستدير نمايد . قدم زن پهنتر و برآمدگى آن كمتر . عضلات مرد قويتر از زن است . قوّهء مرد بيشتر است از زن . حجمهء مرد مرتفعتر و حجمهء زن طولانىتر است . زن در اول سن ، سريع النمو است و پس از سن 12 مرد در نموّ سبقت بر او مىگيرد . نموّ سريع دليل بر انحطاط است و سبقت مرد بر زن پس از سن 12 با
هامش
( 1 ) . ماز به معناى چين و شكن ، شكاف ، ترك .