دهد كه اخلال به معاد ننمايد تا تفريط لازم نيايد و چنان سوق الى المعاد فرمايد كه فساد معاش لازم نباشد و حال افراط حاصل نشود و حقيقت وسطيت و رتبه عدالت محقّق و سايهگستر گردد .
بعد المقدمه ؛ يعنى التفات به دو امر سابق در تقرير مدعّى ، اعنى وسطيّت دين اسلام نسبت به اديان دائرهء بينالملل و الاقوام به اعمّ از حق و باطل مىگويم كه ، وضوح اين مرحله از مقابله و مقايسهء شريعت اسلاميه با ساير شرايع متداوله به دست مىآيد و اين مقابله در طى چند مقاله تقرير مىبايد تا واضح شود صحّت مفاد كريمهء مباركه
« وَ كَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ »
و اينكه دين اسلام ارفع الاديان و اعدلها و اجمع الشرايع و اكملها است .
مقاله اولى در زواج و ما يتعلّق بها است و در آن چند فصل است :
فصل اوّل در فضيلت و اهميّت اين مرحله ،
داستان تناكح و ازدواج ، مبدأ و اصل است از براى موضوع اجتماع و تمدّن كه بر او مترتّب مىشود توالد و تناسل ؛ و از او تشكيل مىيابد خانواده و عائله ؛ و از آن ناشى مىشود طايفه و عشيره ؛ و از آن حاصل مىگردد قبايل ؛ و آن منتهى مىشود به ملل و اقوام ؛ و آنهايند كه به تعاضد و تعاون ، ما يحتاج خود را جلب و موجبات ترقّى در سعادت و رفاه و زندگى و معيشت را فراهم [ مىسازند ] تا انسان متمدّن و عالم مدينهء فاضله و قريهء مطمئنه
« يَأْتِيها رِزْقُها رَغَداً »
گردد ؛ و اگر نه عالم ، قريهء ظالمه خواهد بود كه
« فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ »
. « 1 » احتياجات است كه اجتماعات مىآورد ؛ اجتماعات است كه احتياج به قانون مىآورد ؛ قانون است كه تربيت بشر مىآورد ؛ تربيت است كه سعادت و كمال بشر را ايجاب مىنمايد ؛ سعادت بشر است كه ايجاد غرض آفرينش مىنمايد ؛ و اهميت و فضيلت غرض ، از عظمت صاحب الغرض معلوم مىشود .
فصل دوم فى اهتمام الاسلام بشأن هذه المرحلة و المقام .
اما در قرآن ، پس تشريع آن را مقترن به حكمتى مىفرمايد كه هيچ تأكيد و تحريص و ترغيبى فوق آن متصوّر نشود
« وَ أَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ وَ الصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَ إِمائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ اللَّهُ واسِعٌ
هامش
( 1 ) . نحل ، 12