است ؛ و حجيم و نيرانى ، و از براى هريك نظام و سياستى است و معاش و تربيتى . آيا تفاوت رتبه و اهميت بين اين مزايا و خصايص متعلق به جزئين ( جسم و جان ) مىباشد ؟
الا بلى به تفاوت ارض و سماء تفاوت بين اين جهات به تفاضل بين اين دو جزء است .
شرفا و درجة فى الصفات و الحالات و الحقيقة و الذاتيات . شرح مراتب تفاضل و شناسايى حقيقت اين دو مجالى واسع لازم دارد كه عجالة گنجايش ندارد ، براى تقريب ذهن خواننده به نظاير محسوسه و امثلهء حسّيه اكتفا تا اندازهاى اهميت و نسبت هريك به ديگرى معلوم باشد . روح پاك شمشير است ، و جسم غلاف ؛ او مغز و لبّ و اين قشر و پوست است . او راكب است و اين مركوب . او جالب است و اين مجلوب . او جاذب است و اين مجذوب . او غالب است و اين مغلوب . او آمر است و اين مأمور . او صيّاد است اين شبكه . او استاد است و اين عمله . او سيد است و اين بنده . او سلطان و حاكم است و اين رعيّت و فرمانبردار . او مجرّد ملكوتى است ، اين مادّى ناسوتى است . او از عالم بالا و علّيين است ؛ اين از نشأهء دنيا و اسفل السافلين است . الا ما للتراب و رب الارباب ، و اين الشمس من السحاب و الوجه من النقاب ، الا اين الثريّا من الثرى ، الا اين العالى من الدانى . پس از اين ما ذكر معلوم مىشود مقام اهميّت تعليم و تربيت و تكميل و سعادت و نظام و سياست و حيات و معيشت روح پاك با جسم آفريده از خاك ، و اندازهء تفاوت بين مصلح اين و مصلح آنكه يكى طبيب [ است ] و ديگرى بيطار ؛ يكى نقاش است و ديگر نقّار .
و بعد ذا ، مربيّان و معلمان و قائدان و سايسان جهان سه دسته شدهاند
« فَأَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ ما أَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ وَ أَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ ما أَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ »
؛ « 1 » دستهاى در مقام تربيت و اداره كردن معيشت روح پاك برآمدند فقط ، و منهم الحكماء الالهيين ، نظر خود را مقصور به حفظ لب نموده ، از قشر صرفنظر كردند ، معادى صرف شدند و دستهاى اقتصار به تربيت و اداره كردن زندگى و معيشت جسم برآمده ، همّت خود را كوتاه نموده ، از عالم ارواح بىخبر شدند و معاشى محض گرديدند ، و منهم الفلاسفة المادّيّين ؛ و دستهاى در صدد اصلاح هر دو شدند و منهم الأنبياء و المرسلين - صلوات الله عليهم اجمعين - و رعايت جانبين مغز و پوست و راكب و مركوب را نمودند و معادى و معاشى شدند .
و اين تربيت ثالثه ايضا به واسطهء اختلاف زمان و مصالح دوران و استعداد انام ، ايضا منقسم به سه قسمت گرديد : قسمى در طرف افراط ، رعايت روح را بيشتر و اهمّ دانسته ، هر چند به معاش ضائر مانند تربيت عيسوى ؛ و قسمى در طرف تفريط واقع و بيشتر رعايت تن
هامش
( 1 ) . واقعه ، 8 - 11