حجم مخ منافى زيادى روح دماغى نباشد و حال اينكه چنين نيست ، بلكه رؤوس نسوان كوچكتر از رؤوس رجال است نوعا يا مساوى است . اين است كه گفتهاند : صغر رأس علامت حماقت است ؛ همچنانكه بزرگى سر علامت عقل و فهم است . « 1 »
هرچه فضاى دماغى كم باشد ، عقل و فهم كم خواهد بود ؛ چه روح دماغى را كم توليد مىنمايد و بالعكس . پس از اين قاعده لازم مىآيد كه عقول زنان كمتر از عقول مردان باشد ؛ پس اين دليل ، رد بر ايشان است نه مثبت مدّعاى ايشان ؛ و اين معنا را تأييد مىكند كثرت كلام زنان مانند اطفال . « حمام زنانه » از امثلهء معروفه است در فارسى . و از جمله كه اين معنى را تأييد مىكند ، سرعت انخداع آنها است ؛ زود گول مىخورند . به محض اينكه كسى به آنها اظهار محبّت نمايد ، بدون ملاحظهء عاقبت ، به او رو كرده تسليم مىشوند ؛ مثل اطفال كه عاقبتبين نيستند و از آشاميدن دوا امتناع مىنمايند . اما زيادى مكر دليل بر زيادى عقل نيست و اين به واسطهء تضييق مردان است بر زنان ؛ براى دفع تضييق حيله به كار مىبرند ؛ لذا زنهاى اروپا اينطور نيستند ، به علت عدم تضييق بلكه مرد اروپايى مطيع زنست كاملا ؛ و از جمله كه بر جهات مذكوره اضافه مىشود ، اين است كه طباع غالب زنان راغب است به تكلّم در امور سيّئه و چيزهاى بىفايده ؛ و تفكّر در اينها ؛ و اين مكر است ، نه عقلى كه نظام عالم موقوف بر آن و مردان بالنسبه چنين نيستند .
آگاهى : يكى از متجدّدين كه فلسفه مىخواند ، در مدرسه از من سؤال كرد : در هند به چه جهت اختيار طلاق با شوهر است نه زن ؟ جواب دادم : به علت اينكه مردان اعقلند از زنان ؛ بايد اختيار غير عاقل به دست عاقل و اختيار عاقل به دست اعقل باشد . اعتراضات مذكور را وارد كرد . جوابهاى گذشته را از اين جانب شنيد . پس از الزام و افحام گفت : من اين سخنان را نمىفهمم و قدرت بر جواب ندارم ؛ اگر استادم حاضر بود البته جواب مىداد .
گفتم : اگر استادت حاضر بود ، او هم كميتش لنگ مىشد و مثل تو در گل فرومىماند . برادر ! نظر به اين متجدّدين نما كه راضى هستند خود را تخطئه نمايند و نسبت خطا و عدم فهم به خود بدهند و راضى به نسبت خطا و عدم فهم به اروپاييان نيستند ؛ آن هم در مقابل دين و
هامش
( 1 ) . ( مجله المصباح ، منطبعه در غرىّ ) علماى تربيت در ضمن اين مقاله كه « تربيت صحيحه حاصل نمىشود مگر در بدن سالم صاحب اعضاء و عضلات صحيحه » گفتهاند : بسيارى از اين مظاهر تربيت كه علماى تربيت ذكر كردهاند ، گاهى با حقيقت و واقع موافقت نمىكند . مثل اينكه گفتهاند دماغ هرچه بزرگتر باشد دلالت بر كثرت عقل و عظمت نفس مىكند ؛ و تحقيقا مشاهده شده است بسيارى از صاحبان رؤوس كبيره و ادمغهء واسعه ، در آنها عقل يافت نمىشود ، بلكه بسيارى از سر بزرگها ديده شده است كه از ابله خلق الله هستند و بعضى از علماى فن ذكر كردهاند كه وقتى دماغ اسكيمو را كشف كردند ، بزرگ يافتند به حيثى كه از جهت وزن دو برابر دماغ بيسمارك آلمانى بود كه عقلا و نفسا و عملا از عظماى غرب شمرده مىشود . - مترجم