گويا در قبر هم البته با يك منظر خشنترى رفيق آن بيچارهء تربيت نيافته است ، جز « تعليم » تاكنون علاجى آشكار نشده است .
و از كلمات گذشتهء پيش دو مطلب معلوم شد ؛ اوّل : آنكه نخستين كنگرهء تربيت هر مولودى دامان مادر است . دوم : آنكه مادر تربيت شده مىتواند تربيت كند .
پس اين فرازهاى روشن شدهء از سخن كه با يك رنگ ثابتترى ضمير بىآلايش پاك هر پاكدامنى را مالك است ، نمىگذارد شالودهاى را كه با اساس تربيت دوشيزگان كه مادر يك سلسله مواليد بىگناه خواهند شد ، دشمنى مىكند ، قبول كنيم ؛ چه آنكه در نتيجهء پذيرفتن آن شالودهء اوّلين مرتبهء تربيت مواليد بشر كه زمينهء انتفاع و سودمندى از تعليمات مدرّسى را درست مىكند و بدون مراعات آن مرتبه و كلاس اوّل كه در دامانهاى پاك مادران رنجبر مهربان تشكيل مىشود ، اگر آن سهلانگارى ، حيات آن طفل را از بين نبرد ، مدرسه فرستادن آن بيچارهء محروم از كلاس اوّل ، پول خرج كردن دربارهء او ، اروپا فرستادنش ، همه آهن سرد كوبيدن است . و به قبول نمودن آن شالوده ، بايد شقاوت ابدى سلسلهء بشر را خريدار شويم و قانع باشيم كه مواليد ما همينقدر از جهت شكل با ساير حيوانات تفاوت دارند ؛ اگرچه مانند باقى حيوانات باركش در دورهء زندگانى خود مستخدم و فرمانبردار يكدسته مردمان فرزانهء نيرومندى باشند كه تفاوتشان با ما فقط بواسطه اين نيم سطر است : « آنها تربيت ديدند ، ما نديديم » .
پس ناچار دوشيزگان ، مدرسه بايد بروند ؛ علم رضاعت را بايد بياموزند ؛ كيفيت نگاه دارى طفل را ياد بگيرند ؛ حفظ الصحّهء طفل تحصيل كنند ؛ بسيارى از امراض اطفال را تشخيص دهند تا به ملكات فاضلهء امانت و راستى و تقوى و خداپرستى و مناعت نفس و دورى جستن از ذلّت و عزم و اقدام و شجاعت و حبّ علم و روح وطنپرستى ، مواليد خود را تربيت كنند و در علم تدبير منزل كه در ذمّهء دوشيزگان است ، ماهر شوند .
ولى بايد دانست كه آيا قيام به اين فرائض ، با حجاب و پردهپوشى دوشيزگان منافى است .
آيا نمىشود با پردهپوشى و عفّت مفروشى با مدرسه و معارف و ملكات فاضله آشنا شد ؟
ما براى آنكه بسيارى از اوهام را از حريم پردهپوشى دوشيزگان دور كنيم ، اين منشور را بر اشخاصى كه خامهء محترم خود را در اطراف اين موضوع حركت مىدهند ، تقديم مىداريم .
[ علل عقبماندگى اروپا در قرون ميانه ]
مسألهء حجاب سالها است كه مورد بحث و كشمكش مردمان فرزانه شرق شده و بسيارى از نويسندگان مشرق زمين عقيده دارند كه نبايد رخسار دوشيزگان پردهپوش باشد و عالم نسوان شرق از جمعيت زنان اروپا بايد پيروى نمايند ؛ چنانچه بايد از همان راهى كه نژاد