قالُوا يا مُوسى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً ما دامُوا فِيها فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ رَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ
« 76 » - گفتند : اى موسى در آنجا مردمى بسيار قدرتمند و جبّارند و ما به آن سرزمين درنياييم تا آن گاه كه آن جبّاران از آنجا بيرون شوند . اگر آنان از آنجا بيرون شوند ، بدان داخل شويم . . . گفتند : اى موسى تا وقتى كه جبّاران در آنجايند هرگز بدان ( شهر ) وارد نمىشويم . ما اينجا مىنشينيم ، تو با پروردگارت برويد و پيكار كنيد . » «
فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ
- پس دلهايشان سخت شد و به قساوت دچار شدند . » چرا طول مدت و مرور زمان سبب سخت دلى و قساوت قلب بود ؟
شايد در اين آيه اشارهاى باشد به قانون دورههاى تمدن كه بسيارى از علماى فلسفهء تاريخ بر آناند و گويند : همان گونه كه يك تن انسان مراحل كودكى و جوانى و بزرگسالى را مىگذراند و سپس به پيرى و فرتوتى مىرسد ، جامعهء انسانى نيز همين مراحل را مىگذراند ، پس روزگار جوانى آن هنگامى است كه فكرى خلّاق و سازنده در جامعه برانگيخته مىشود و نيروهايش ناگهان مىشكفد ، ولى با گذشت زمان همان فكر و انديشهء تمدّنزا را كه بدان ايمان و اعتقاد داشتند ، به سبب جهات منفى وجود و خواهشها و اميال خود ناديده مىگيرند و از آن غفلت مىورزند ، و روحيهء مبارزهطلبى و فداكارى را از دست مىدهند ، / 60 و به مرحلهاى مىرسند كه همانند حالت پيرى انسان است . چه بسا كه ما اين انديشه را از گفتهء خداى سبحان الهام گيريم كه گويد : «
فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصَّلاةَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَواتِ
- پس كسانى جانشين اينان شدند كه نماز را تباه گذاشتند و از شهوتها پيروى كردند . » « 77 » اين آيه چنين بدين قانون طبيعى اشاره مىكند كه ما با آن مبارزه كنيم و نگذاريم مرور زمان و طول مدّت در ما سخت دلى و قساوت قلب به وجود آورد .
علماى فلسفهء تاريخ نسلها را در هر يك از ادوار تمدن به سه نسل تقسيم
هامش
( 76 ) - المائدة / 21 تا 24 .
( 77 ) - مريم / 59 .