بندى كردهاند : نسل سازنده و نسل نگهدارنده ، و نسلى كه از پس آن دو نسل مىآيد و تمدن در دوران اين نسل از دگرگونى و نوآفرينى باز مىماند . امّا جدايى و تفكيك ميان اين سه نسل جدايى ثابت و مشخّصى نيست و كمكى است كه در دورهاى از زمان نمونههايى از اين هر سه نسل با يكديگر همزيستى داشته باشند ، پس طبقهاى از مردم را مىيابى كه همواره در حالت افزودنند و همان كسانى هستند كه انديشهء تمدن از وجود ايشان امكان يافته و تحقق پذيرفته است ، در صورتى كه در همان زمان طبقهاى ديگر از مردم را مىيابى كه منافق و دور و هستند و به دنبال مصالح خويشند و كتاب را به گونهاى كه با خواهشها و اميال ايشان سازگار باشد تحريف مىكنند ، و مردمى ديگر را مىيابى كه در حالتى ميانهء اين دو حالت زندگى مىكنند .
آرى ، اصل كلّى و اغلب اين است كه اين نسلها از پس يكديگر مىآيند ، ولى نيروى انسان مىتواند با شرايط مخالف مبارزه كند و بستيزد و فريبندگيها و جاذبههاى سهلانگارى و سستى به ناصحان جامعه فرصت اصلاح مردمان و ايستادگى در برابر عوامل انحراف را مىدهد .
در مورد مسلمانان ، در ميان نسل سوم و بعد از آن همواره اصلاح كنندهاى بزرگ برانگيخته مىشود كه قرآن را چنان كه با شرايط جديد دورانشان سازگار آيد ، تفسير كند و شادابى و طراوت و زدودگى آن را ، دور از تقلّب تحريف كنندگان ، و تأويل عذرتراشان ، به آنان بازگرداند . و شايد احاديثى كه به ظهور تجديد كنندهء دين در سر هر قرن از هجرت شريف نبوى ( مجدّد رأس المائه ) تأكيد دارد ، اشاره به همين امر مىكند .
آيهء كريمى كه آن را تفسير مىكنيم ، حكمى قطعى و يكسان نسبت به تمام اهل كتاب صادر نمىكند بلكه ميان نسلى با نسل ديگر در ميان آنها تفاوت مىنهد ، چه در ميان آنان مؤمنانى راستين نيز وجود داشتند ، چنان كه قرآن / 61 در جايهايى بدان تأكيد مىكند ، از قبيل گفتهء خداى تعالى در پايان همين سوره كه گويد : «
فَآتَيْنَا