اين آيهء كريم به دو نام پيروزمند و حكيم پايان مىيابد ، زيرا پيوستن ديگران به مسير امّت اسلامى و ادامه يافتن رسالت در ميان ايشان در طول زمان ، مظهر اين دو اسم است ، چون خداوند به وسيلهء آنان دين خود را در زمانهاى ديگر در ميان امّتها پيروز مىكند و عزّت و تسلّط او در ميان مردم در وجود آنان متجلّى مىشود ، هم چنان كه از حكمت اوست كه حركت مؤمنان را بر طبق رسالتش تنها به اجتماع معاصر پيامبر محدود و منحصر نكرده بلكه آن را در طول نسلها و زمانها نيز قرار داده تا مشعل حق هم چنان فروزان باقى بماند و آيندگان پس از گذشتگان آن را حمل كنند ، امّت به وسيلهء آنان گسترش يابد و مسير خود را ادامه دهد .
از تجلّيات اسم حكمت براى پروردگار پيروزمند ، اين است كه نسل معاصر پيامبر را به فضيلت اسلام اختصاص نداده بلكه ديگران را به اندازهء درجات ايمانى و كوششهاى ستودهء خود در فضل شريك آنان ساخته است ، و اوست كه مىگويد :
«
كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهِينَةٌ
« 24 » - هر كس در گرو كارى است كه كرده است . » [ 4 - 5 ] آيه چهارم در همين سياق تنظيم شده تا هر تصوّر محدود نژادى يا قومى را در مورد رسالت كه گويد فقط به مردم مكه يا اعراب اختصاص دارد لغو و ابطال كند و تأكيد كند كه هدايت به سوى حق / 382 مكرمت و مرحمتى است الهى كه خداوند آن را به هر كس از آفريدگان خود بخواهد مىبخشد .
«
ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ
- اين بخشايش و فضل خداست . » امّا زبان و رنگ و تبار و ديگر صفات و مقياسهاى مادّى به خودى خود فضلى نيست كه عرب بر غير عرب ، يا سفيد بر سياه ، يا خويشاوند نزديك بر غير خويشاوند بدان فخر بفروشد ، هرگز . . .
از آنجا كه اين بخشايش و فضل به خداى عزّ و جلّ اختصاص دارد و او صاحب اختيار است كه از آنچه مىكند او را نمىپرسند پس هيچ كس حق ندارد كه
هامش
( 24 ) - المدّثّر / 38 .