و در روايت ابن الهباب آمده است كه : وى پيوسته آن احاديث را بر كتاب و سنّت معروض مىداشت و با آثار و اخبار مىسنجيد تا به 500 حديث تقليل يافت .
و ابن فرحون در كتاب « الدِّيبَاجُ الْمُذَهَّب فى معرفة أعْيانِ الْمَذْهَب » ( يعنى مذهب مالكى ) گويد : عتيق زبيدى گفته است : مالك اساس « مُوَطَّأ » خود را بر ده هزار حديث بنا نهاد ، سپس دائماً در هر سالى به آنها نظر مىكرد و از آن مقدارى را حذف و اسقاط مىنمود تا اين مقدار باقى بماند ، و اگر بر عمر وى مقدار قليلى ديگر افزوده مىشد تمام اين مقدار را ساقط كرده بود « 1 » .
و در شرح زَرقانى بر « مُوَطَّأ » آمده است كه : مالك پيوسته آن را تلخيص مىنمود ، و سال به سال در آن تجديد نظر مىكرد به قدرى كه مىديد براى مسلمانانْ أصْلَح است و براى دينْ أمْثَل . « 2 »
تا آنكه مىگويد : در ميان روايات « مُوَطَّأ » اختلاف بسيارى است كه حقّاً چشمگير مىباشد از تقديم و تأخير ، و زياده و نقص ، « 3 » و از بزرگترين و بسيارترين آنها
هامش
رسول خدا بالمباشرة روايت كرده باشد . و « موقوف » روايتى است كه قولًا يا فعلًا ، متّصلًا يا منقطعاً به صحابى منسوب شود . و « مَرْفُوع » روايتى مىباشد كه صحابى از رسول خدا خبر دهد .
( 1 ) ص 25 .
( 2 ) ص ج 1 ص 11 .
( 3 ) در « أضواء على السّنّة المحمديّة » ص 297 چنين گويد : از مالك بن أنس روايات مختلفى در ترتيب ابواب و در تعداد احاديث نقل گرديده است كه اين روايات ما را به بيست نسخه از « مُوَطَّأ » مىرساند و برخى گفتهاند : سى نسخه [ 1 ] . و شيخ عبد العزيز دهلوى [ 2 ] در كتابش : « بستان المحدّثين » گويد : نسخههاى « مُوَطَّأ » اى كه در عصر ما در بلاد غرب يافت مىگردد متعدّد مىباشد ، شانزده نسخه از آن را برشمرده است كه هر نسخهاى را از راوى مخصوصى روايت نموده است . و ابو القاسم بن محمد بن حسين شافعى گويد : « مُوَطَّأ » هاى معروفهء از مالك يازده عدد مىباشد و معانى آنها با يكدگر متقارب ، و مستعَمل از آنها چهار عدد است : مُوَطَّأ يحيى بن يحيى ، و مُوَطَّأ ابن بكر ، و مُوَطَّأ أبى مُصْعَب [ 3 ] ، و « مُوَطَّأ » ابن وَهَب . و سپس استعمال بقيهء