إماميّه و مُعْتزله مىگويند : جايز نمىباشد كه خداوند مردم را عذاب كند بر كارى كه خودش كرده است ، و نه آنكه ملامت نمايد بر فعلى كه خودش بجاى آورده است ،
وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى
. « 1 »
« هيچ حمل كنندهاى نمىباشد كه بار ( گناهِ ) شخص ديگرى را حمل كند » .
أشاعره مىگويند : اصولًا خداوند مردم را عذاب نمىكند مگر بر آنچه كه ايشان انجام ندادهاند . و ملامتشان نمىنمايد مگر بر آنچه كه بجاى نياوردهاند . و فقط و فقط عذابشان مىكند بر كارى كه خودش در آنها كرده است و بر سَبِّ خودش و شتم خودش ، و پس از آن آنها را ملامت مىكند و عذاب مىنمايد به جهت فعل خودش .
خداوند در بندگانش حالت اعراض و روى گردانى را ايجاد مىكند آنگاه مىگويد :
فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ
. « 2 » « چرا ايشان از تذكار و يادآورى روى - گردانند ؟ ! »
خداوند آنان را از فعل منع مىكند آنگاه مىگويد :
وَ ما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا
« 3 » . « و چه چيز بازداشته است مردم را از اينكه ايمان بياورند ؟ ! »
* * * إماميّه مىگويند : خداوند متعال كار بيهوده و عبث نمىكند بلكه كارها را از روى غرض و مصلحت انجام مىدهد . و بندگانش را كه مريض مىكند براساس مصلحت آنهاست و در پاداش آن درد و الَم ثواب مىدهد تا عبث و ظلمى در ميانه وجود نداشته باشد .
أشاعره مىگويند : جايز نيست خداوند چيزى را به جهت غَرَضى از اغراض بجا آورد ، و نه بر روى مصلحتى انجام دهد . بندهاش را بدون اندك مصلحتى و يا غرضى
هامش
( 1 ) آيه 15 ، از سورهء 17 : اسراء .
( 2 ) آيه 49 از سورهء 74 : المدّثّر .
( 3 ) آيه 55 از سورهء 18 : كهف .