ايّام متوكّل كه خاموش شدند و در اين ملت اسلاميّه كسى كه بدعتش از معتزله بيشتر باشد وجود ندارد .
و پس از آن گويد : از مشاهير معتزلهاند : جاحِظ ، و أبُو هُذَيْل عَلَّاف ، و ابراهيم بن نَظَّام ، و واصِل بن عَطاء ، و احمد بن حافِظ ، و بِشْر بن مُعْتَمِر ، و مَعْمَر بن عَبَّاد سَلمى ، و أبو موسى بن عيسى مرداد معروف به راهب معتزله ، و ثمامة بن أشرف ، و هشام بن عُمَر ، و قُرْطبى ، و ابو الحسن بن أبى عمر ، و خَيَّاط استاد كعبى ، و ابو على جُبَائى استاد شيخ ابو الحسن اشعرى در ابتداى امر ، و پسرش ، ابو هاشم عبد السَّلام . و اين جماعت مذكوره روساى مذهب اعتزال هستند .
و اغلب شافعىها اشعرى ، و اغلب حنفىها معتزلى ، و اغلب مالكىها قَدَرى ، و أغلب حنبلىها حَشْوى مىباشند .
سپس صفدى گفته است : و از جملهء معتزله صاحب بن عَبَّاد ، و زَمَخْشرى ، و فَرَّاءِ نحوى هستند .
صاحب « روضات » مىگويد : من مىگويم : مراد اين ناصبيهاى ملعون از گفتارشان كه مىگويند : « رفع مِحْنَت يا رفع بِدْعَت و اظهار سنَّت » هر كجا كه استعمال مىكنند ، رفع قواعد شيعهء اماميّه است . و مراد نَصْبِ مَناصب نَواصِب طاغيهء بَغِيَّه مىباشد ، همانطور كه شاهد بر اين مرام است استنادشان به مانند متوكّل دَعىّ زَنيم ( متوكل زنازادهء زناكار ) .
و از آنچه كه صَفْدى ذكر كرد و از آنچه كه اينك خواهى ديد در تضاعيف گفتارمان ، خواهى دانست كه : مذهب اهل اعتزال ، نزديكترين مذاهب ايشان است به مذهب شيعه اماميّهء حقّه ، و مناسبترين آنهاست به اين مذهب بالاخصّ در اصول اعتقاديه . و از همين جهت است كه امر دربارهء صاحب بن عَبَّاد مشتبه شده است ، و كثيرى وى را معتزلى شمردهاند .
وَ لا يُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِيرٍ
. « 1 » « و هيچ كس تو را
هامش
( 1 ) آيه 14 ، از سورهء 35 : فاطر .