هامش
و اين تشهّدهاى نه گانه [ 4 ] از صحابه روايت شده است ، و در ألفاظش اختلاف وجود دارد . و اگر از أحاديث قوليّهاى بود كه جايز بود با نقل به معنى روايت گردد ، تحقيقاً مىگفتيم : شايد در نقل به معنى اين اختلاف روى داده است ، و ليكن از أعمال متواترهاى مىباشد كه هر صحابى در هر روز مرّاتِ كثيرهاى آن را انجام داده است . آن أصحابى كه تعدادشان به دهها هزار تن بالغ مىگشت . و جالب نظر اينجاست كه : هر صاحب تشهد مىگويد : رسول خدا به او تشهّد را به پايه و درجهء قرآن تعليم مىكرده است . و تشهّد عمر تشهّدى بود كه آن را از فراز منبر القاء نمود ، و صحابه جميعاً حاضر بودند ، و شنيدند ، و يك نفر از آنها در مقام انكار برنيامد ، و گفتهء او را تصديق كردند به طورى كه مالك در « موَطَّأ » ذكر كرده است .
و همچنين جالب نظر اينجاست كه : اين تشهّدها با وجود تباين ألفاظشان ، و تعدّد صيغههايشان ، و كثرت راويانشان ، همهء آنها از صلوات بر پيغمبر خالى مىباشد . و گوئى صحابه همانطور كه ابراهيم نخعى مىگويد ، در تشهّدشان اكتفا مىكردهاند به تَشَهُّد و السَّلَامُ عَلَيْكَ أيُّهَا النَّبِىُّ وَ رَحْمَةُ اللهِ .
و پيشوايان در وجوب صلوات بر پيغمبر در نمازهاى واجب اختلاف كردهاند . أبوحنيفه و أصحابش صلوات را در نماز واجب نمىدانند ، و أما شافعى صلوات را شرط صحّت نماز شمرده است . در كتاب « الْبَحْرُ الزَّاخِر » تأليف ابن نجيم آمده است كه : و اما سبب امر ، در قوله تعالى : « صَلُّوا عَلَيْهِ » مىباشد و آن دلالت بر وجوب آن فقط يك بار در عمر مىكند ، خواه در نماز باشد خواه در خارج نماز ، به علّت آنكه امر اقتضاى تكرار ندارد . و اين بدون خلاف است .
و سَرَخْسى در « مبسوط » ، و ابن همام در شرح « فتح القدير » و قَسْطَلانى در « ارشاد السّارى » ، بدين منهج جارى شده و قائل گشتهاند ، و قاضى عياض در « شفاء » گويد كه گفتار شافعى شاذّ است كه گفته است : كسى كه بر پيغمبر صلوات نفرستد نماز وى فاسد مىباشد . شافعى بر اين گفتار دليلى و حجّتى ندارد و سنَّتى را پيروى نمىكند .
و جماعتى در اين فتوى شافعى را تشنيع نمودهاند از جمله طبرى و قُشَيْرى و أيضاً خطابى كه خود نيز از اهل مذهب او و شافعى مذهب است با او مخالفت كرده و گفته است : صلوات در نماز واجب نيست و من كسى را پس از شافعى نمىيابم كه به او اقتدا كرده باشد . و تشهّدهاى مرويّه از اصحاب در آنها اين معنى ذكر نشده است و اما حديث « لَا صَلَوةَ لِمَنْ لَمْ يُصَلِّ عَلَىَّ » را اهل حديث ضعيف به شمار آوردهاند . و حديث ابن مسعود كه « مَنْ صَلَّى صَلَوةً لَمْ يُصَلِّ فِيهَا عَلَىَّ وَ عَلَى أهْلِ بَيْتِى ، لَمْ تُقْبَلْ مِنْهُ » را دارقطنى گفته است : از كلام أبى جعفر محمّد الباقر بن على بن الحسين مىباشد و نصّ كلامش اين است كه : لَوْ صَلَّيْتُ صَلَوةً لَمْ اصَلِّ فِيهَا عَلَى النَّبِىِّ صلّى الله