هامش
التَّحِيَّاتُ « تا آخر ، و اين خبر را حاكم صحيح شمرده است .
تشهّد عائشه : مالك در « مُوَطَّأ » از عائشه زوجهء پيغمبر روايت كرده است كه : وى در تشهّد خود مىگفت : التَّحِيَّاتُ الطَّيِّبَاتُ الزَّاكِيَاتُ لِلّهِ . و بنابراين وى لفظ لِلّهِ را در دنبال التَّحِيَّاتُ وَ الصَّلَوَاتُ إسقاط مىنموده است ، به خلاف آنچه كه در حديث عمر و ابن مسعود اثبات كرده بودند . و اين روايت مرفوعه مىباشد ، و اضافه بر حديث عُمَر عبارت وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ دارد و اين زيادتى نيز در حديث أبوموسى مرفوعاً در نزد مسلم وجود دارد .
تشهّد أبوموسى أشْعَرى : مسلم و أبوداود روايت كردهاند كه : در نزد أبوموسى تشهّد بدين عبارت بوده است : التَّحِيَّاتُ الطَّيِّبَاتُ الصَّلَوَاتُ لِلّهِ . و در آن كلمة وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ وجود دارد [ 2 ] .
تشهّد سَمُرَة بن جُنْدب : التَّحِيَّاتُ الطَّيِّبَاتُ وَ الصَّلَوَاتُ وَ الْمُلْكُ لِلّه تا آخر .
تشهّد ابن عُمَر : مالك در « موَطَّأ » از نافع از ابن عمر روايت كرده است كه : وى چون تشهد مىخواند مىگفت : بِاسْمِ اللهِ ( در اوَّلش ) التَّحِيَّاتُ لِلّهِ الصَّلَوَاتُ لِلّهِ السَّلَامُ عَلَى النَّبِىِّ ( با إسقاط كاف خطاب و لفظ أيُّهَا ) تا آخر . و گويد : و چون تشهّدش را به پايان مىرسانيد و مىخواست سلام بگويد ، مىگفت : السَّلَامُ عَلَى النَّبِىِّ وَ رَحْمَةُ اللهِ وَ بَرَكَاتُهُ . السَّلَامُ عَلَيْنَا وَ عَلَى عِبَادِ اللهِ الصَّالِحِينَ . و اين زيادتى ، تكرارى در تشهّد مىباشد .
و روايت « السَّلَامُ عَلَى النَّبِىِّ » كه در اين تشهّد وارد است ، در روايت بخارى از ابن مسعود در « باب استيذان » وارد است كه در آخرش مىگويد : وَ أشْهَدُ أنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ . در حالى كه رسول خدا در ميان مردم حيات داشت . و چون آن حضرت رحلت نمود ما گفتيم : السَّلَامُ عَلَى النَّبِىِّ .
سُبْكى در « شرح مِنْهاج » گفته است : اگر صحّت اين خبر از صحابه به ثبوت رسيد ، دلالت مىكند بر آنكه : خطاب در سلام پس از پيغمبر واجب نمىباشد ، و گفته مىشود : السَّلَامُ عَلَى النَّبِىِّ . حافظ گفته است : اين خبر يقيناً صحّتش به ثبوت پيوسته است . عَبْد الرَّزَّاق گفته است : خبر داد به ما ابن جريح كه خبر داد به ما عطاء كه صحابه در عصر حيات رسول اكرم مىخواندهاند : السَّلَامُ عَلَيْكَ أيُّهَا النَّبِىُّ و چون آن حضرت رحلت نمود گفتند : السَّلَامُ عَلَى النَّبِىِّ . و اين خبر صحيح الإسناد مىباشد . و بر اساس همين اختلاف [ 3 ] قاضى گفته است : اين دلالت دارد بر آنكه اگر لفظى از تشهّد ساقط گردد كه آن لفظ در بعضى از تشهّدهاى مرويّه وارد نبوده است ، تشهّد صحيح مىباشد . و بنابراين جايز است گفته شود أقلّ آن لفظى كه در تشهّد كفايت مىكند ، و آن است كه گفته شود : التَّحِيَّاتُ لِلّهِ ، السَّلَامُ عَلَيْكَ أيُّهَا النَّبِىُّ وَ رَحْمَةُ اللهِ ، السَّلَامُ عَلَيْنَا وَ عَلَى عِبَادِ اللهِ الصَّالِحِينَ . أشْهَدُ أنْ لَا إلَهَ إلَّا اللهُ وَ أشْهَدُ أنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ - يا : أنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللهِ .