هامش
واجب است توبه داده شود ( « أضواء » ص 54 ) . در اينجا محمّد عجّاج مىگويد : فعلًا مجالى براى ردّ افتراى وى نداريم ، و در فصول آتيهء كتاب براى ما روشن مىشود كه : عنايت نُقَّاد و رُوات و ضبط ايشان در كيفيّت احاديث تا چه درجهء والائى بوده است . »
ما با كمال دقّت جميع مطالب وى را در كتاب كه از پانصد صفحه متجاوز است تفحّص و تجسّس كرديم ، و أبداً به كلام متين و منطق استوارى كه بتواند در برابر منطق أبورَيَّه قيام كند دست نيافتيم ، و اينك نوبت را به شما مىدهيم ، بگرديد و بى پايگى كلام او را دريابيد ! و امّا دربارهء تشهّدهاى نه گانه كه محمد عجّاج نيز به غلط هشتگانه ( ثمانية ) نقل كرده است ، جوابى كه از عبد الرحمن يمانى در « الانوار الكاشفة فى الرَّدِّ عَلَى أبى رَيّه » آورده است ، آن مىباشد كه : اين تشهّدها همه صحيح است ، و رسول اكرم تشهّد را با عبارات مختلفهاى تعليم مىفرمودهاند ( ص 140 ) و در تعليقهء همين صفحه پس از اشكال أبوريّه بر تعدّد تشهّد ، مىگويد : به « أضواء » نظرى بيفكن در ص 63 أبوريّه مىخواهد تشكيك كند حتى در تعبّديات ما و در آنچه به تواتر رسيده است . و ردّ بر أبو ريّه در طى عبارت او در ضمن مدّعايش به دست مىآيد . اگر أبوريّه از خودى خود بيرون مىجست و در افقى وسيعتر از افق خودش گام مىنهاد هيچگاه تعدّد صيغههاى تشهّد را غريب و بعيد نمىشمرد ، و بر مسلمين باب شك و ريب را نمىگشود و در صحابهاى كه ايشان حافظان شريعت و پاسداران دين بودند تشكيك نمىكرد و آنان را زير سؤال نمىكشيد . بارى بطلان پاسخ يَمانى از تعداد تشهّدها كه همهء آنها مُجزى است ، و عَجَّاج هم بر آن صحّه مىنهد ، امرى است واضح . زيرا از سيره و تاريخ عامّه هويداست كه : ايشان يك تشهّد خاصّ را مجزى مىدانستهاند ، و تشهد ديگر را باطل . فلهذا هر مذهب تشهّدى را بخصوصه أخذ نمودهاند ، و اگر بنا بود مطلق تشهّد كفايت مىكرد و همهء آنها نزد همهء آنها صحيح و مُجْزِى بود ديگر اين كشمكش موضوعى نداشت . كلام عمر بر فراز منبر و گفتار أبوموسى اشعرى و غيرهما همه دلالت دارند بر اينكه : شما مأمومين بايد تشهّد را بدين گونه كه ما مىگوئيم و از پيغمبر شنيدهايم قرائت نمائيد و غير اينگونه مُجزى نيست و نماز با آن باطل مىباشد .
- [ 1 ] و كنّا لا نكتب الّا القرآن و التشهّد . « تقييد العلم » خطيب بغدادى ص 93 -
- [ 2 ] از حطّان بن عبد الله رقاشى روايت است كه گفت : من با أبو موسى أشعرى نماز گزاردم . پس از نماز گفت : آيا نمىدانيد كه شما در نمازهايتان چگونه بايستى بگوئيد ؟ ! رسول اكرم براى ما خطبه مىخواند و سنّت ما را بيان مىنمود و نماز را به ما تعليم داد و كيفيّت تشهّد را ذكر كرد ، و آن بدين گونه بود : التَّحِيَّاتُ الطَّيِّبَاتُ الصَّلَوَاتُ لِلّهِ ، السّلام عليك تا آخر . « صحيح » مسلم ، ج 2 -