العالَم حُجَّة الأدَب ترجمة لسان العرب مَوْلَى أبوالصَّفاء : خَليل بن احمد أزْدى يَحْمُدى فَراهِيدى رضى الله عنه مىباشد . « 1 »
و در اين مهامّ ميان اهل علم و ادب اصلًا و ابداً خلافى وجود ندارد . تا آنكه گويد : شيخ الشيعة جمال الدّين بن مطهّر در « خلاصه » آورده است : خليل بن احمد افضل مردم در أدب بوده است و گفتارش در اين علم حجّت مىباشد . علم عروض از مخترعات اوست . و مقام و فضلش مشهورتر است از آنكه به زبان آيد . و او امامى مذهب بوده است .
مولى عبدالله أفَنْدى در « رياض العلماء » گويد : خليل ، جليل القدر ، عظيم الشَّأن ، أفضل مردم در علم أدبيّات و امامى مذهب بوده است ، و علم عروض به وى منسوب مىباشد . او در عصر مولانا الصَّادق بلكه الباقر عليهما السّلام أيضاً بوده است
هامش
( 1 ) - محدث قمى در « تتمّة المنتهى » طبع سوم ص 223 تا ص 225 گويد : و نيز در سنهء 170 چنانچه ابن خلّكان گفته ، خليل بن احمد امامى عروضى نحوى لغوى در بصره وفات كرد ، و خليل استاد سيبويه و نضر بن شميل است و علم عروض را او استنباط نمود و او را به عقل و علم و زهد و صلاح و حلم و وقار ستودهاند و كلمات حكيمهء بسيار از او منقول است و بسيار مىخواند اين شعر را كه از أخطل است :و اذا افتقرت الى الذّخائر لم تجد * خراً يكون كصالح الأعمالو از كلمات خليل است كه در حقّ أمير المؤمنين عليهالسّلام گفته : احتياج الكلّ اليه و استغناوه عن الكلّ دليلٌ عَلى أنّه امام الكلّ . و گفته شده كه بدر خليل اول كسى است كه بعد از رسول خدا صلَّى الله عليه و آله « احمد » ناميده شد . . . . و بالجمله خليل مردى جليل است و كلمات حكمتآميز او بسيار است : ( منها ) العلم لا يعطيك بعضه حتّى تعطيه كلّك ، ثمّ أنت فى إعطائه إيّاك بعضه مع إعطائك إيّاه كلّك على خطر . ( و منها ) لا يعلم الإنسان خطأ معلّمه حتّى يجالس غيره . ( و منها ) إذا نسخ الكتاب ثلاث مرّات و لم يعارض تحوّل بالفارسيّة . ( و منها ) اصفى ما يكون ذهن الانسان وقت السَّحَر . ( و منها ) إنّ أفضل كلمة يرغّب الانسان الى طلب العلم و المعرفة قول أمير المؤمنين عليه السلام : قدر كلّ امرىً ما يحسن . إلى غير ذلك . و حكى أنّه دخل رجل على الخليل و معه ابنه فقال أيّها الشّيخ جئتك من سفر بعيد فأدّب ابنى شيئاً من علم النجوم و النحو و الطب و فرائض الفقه ، و الحمار على الباب . فقال له الخليل : اعلم أنّ الثّريّا فى وسط السماء ، و أنّ الفاعل مرفوعٌ ، و أنّ الهليلج الكابلى دافع للصّفراء ، و إن مات أحد و ترك ابنين فالمال بينهما سواء . فقال : قُمْ يا بُنَىّ .