تقدّم شيعه در تصنيف علوم جغرافيا در صدر اسلام
هشام بن محمد كَلْبِى از اصحاب حضرت امام محمد باقر عليه السّلام در فنّ جغرافيا كتاب « الاقاليم » ، و كتاب « كبير بُلدان » ، و كتاب « صغير بُلْدان » ، و كتاب « تَسْمِيَةُ الأرَضِين » ، و كتاب « أنْهار » ، و كتاب « حِيرَة » ، و كتاب « مَنَازِل يَمَن » ، و كتاب « الْعَجَائب الأربعة » ، و كتاب « أسْواق الْعَرَب » و كتاب « الحِيرَة » « 1 » و « تَسْمِيَةُ الْبِيَع وَ الدِّيَارَات » را تصنيف كرده است .
به تصنيف اين كتب مذكوره ، أبوالفرج ابن نديم در « فهرست » در جائى كه تعداد مصنَّفات كلبى را بر مىشمرد ، اعتراف و تنصيص نموده است .
داستان شگفت انگيزى در گفتار حَموئى در « مُعْجَم البُلْدان » مىباشد ، كه زياده بر اين كلامش كه : « و هشام بن كَلْبى من بر يك كتاب او واقف گرديدم كه آن را « اشْتِقَاقُ الْبُلْدَان » ناميده است چيزى نيفزوده است ، با وجود آنكه او به گمان خودش استقصاى طبقهء اسلاميّين از مصنِّفين در اين فنّ را كرده است از كسانى كه ايشان اهتمام و قصد ذكر بلاد و ممالك را داشتهاند ، و مقدار مسافتهاى طرق و راهها را مشخَّص و معيَّن مىنمودهاند . و همگى آنان از هشام بن محمد كلبى متأخّر بودهاند . و كسانى كه قصد ذكر أماكن جميع اعراب و منازل بَدَويها و بياباننشينها را از طبقهء اهل ادب داشتهاند ، و اين جماعت همچنين متأخّر مىباشند از هشام بن محمد كلبى به طورى كه بر مثل حَموئى مختفى و پنهان نيست .
تقدم شيعه در علم اخبار و تواريخ
تقدّم شيعه در علم اخبار و تواريخ و آثار ؛ و مزيّت ايشان بر ديگران
ابن نديم گويد : من به خطِّ احمد بن حارِث خُزاعى خواندم كه علماء گويند : أبومِخْنَف در تاريخ و أخبار و امور وارد بر عراق و فتوح آن اطّلاعاتش بيشتر از غير
هامش
( 1 ) در سطر بالا ذكر شده ، و ظاهراً تكرارى است .