و اوَّلين مصنِّف آن از ميان شيعيان ، اسمعيل بن مهران بن أبى نصر أبو يعقوب سَكُونى مىباشد ، و آن را كتاب « صِفَةُ الْمُؤْمِن و الفَاجِر » اسم گذارده است . و كتابى دگر در خُطَب أميرالمؤمنين عليه السّلام و مَثَلْهاى حضرت جمع كرده است . اين دو كتاب را أبو عَمْرو كَشِّى و أبوالعبّاس نجاشى در فهرست اسامى مصنِّفين شيعه آوردهاند و ذكر نمودهاند كه او از عدّهاى از اصحاب امام أبوعبدالله صادق عليه السّلام روايت كرده است ، و عمرش طولانى شد تا حضرت امام رضا عليه السّلام را زيارت نمود و از او روايت كرد . وى از علماى قرن دوم محسوب مىگردد .
و أيضاً از جملهء مصنَّفات در اين علم از قدماء شيعه كتاب « تُحَفُ الْعُقُول » است تصنيف أبومحمد حسن بن على بن حسن بن شُعْبَة حَرَّانِى رضى الله عنه از علماى قرن سوم . كتاب « تحف العقول » در حكم و مواعظ و مكارم اخلاق است كه از آل رسول روايت شده است . كتابى است جليل كه همانندش به رشتهء تصنيف در نيامده است . مشايخ علماء شيعه همچون شيخ مفيد ابن المُعَلِّم و غير او از اين كتاب نقل كرده و بر آن اعتماد داشتهاند ، تا به جائى كه بعضى از علماء ما گفتهاند : دست عطا و بخشش روزگار مثل اين كتاب را عطا ننموده است . « 1 »
هامش
الاوّل سنهء 1400 هجريهء قمريه نوشتم و در آن مذكور آمده است : و اوصيهم - أدام الله توفيقهم و تأييدَهم - بنظم امورهم و التّوجّه إلى الله تعالى و التّبتّل اليه فى كلّ الأحوال و التّمسّك بالعروة الوثقى و الحبل المتين ولاء أميرالمؤمنين عليهالسّلام . مىخواستم وصيّت نامهء مفصّلى بنويسم كه حاوى مطالب مهم اخلاقى باشد ديدم با وجود مطالب عاليه و حقائق ساميهاى كه أميرالمؤمنين عليهالسّلام در حاضرين به امام حسن مجتبى عليهالسّلام در وصيتنامهء خود نوشتهاند و در نهج البلاغة مسطور است ديگر از بيان مكارم اخلاق و آداب دم زدن مايهء شرمندگى است . لذا تمام اولاد خود را توصيه مىكنم كه اين وصيّت را كه در نهج البلاغة موجود است ، مطالعه و كراراً مورد دقّت و نظر قرار دهند ، و آن دُرَر شاهوار را آويزهء گوش و هوش و الگوى عمل خود قرار دهند و از جدّشان أخذ كنند و بر مَمْشَى و روش آن حضرت باشند و رسول الله و وصيّش را كه دو پدر مهربان امّت هستند اسوهء خود قرار دهند . و به مقام مقدس حضرت صديقهء كبرى سلام الله عليها متمسّك و متشبّث گردند و از معنويّت و روحانيّت آن كانون قدس و طهارت و عصمت بهرهمند گردند .
( 1 ) « الشّيعة و فنون الاسلام » ص 79 تا ص 98 .