و شيخ مفيد : محمد بن محمد بن نُعْمَان ، معروف در عصر خودش به ابْنُ الْمُعَلِّم . او شيخ شيعه و صاحب كرسى بود . داراى مصنَّفاتى مىباشد كه در فهرست مُصَنَّفاتش مذكور است . از جمله كتاب « الْبَيَانُ فِى أنْوَاعِ عُلُوم الْقُرْآن » . در محرّم از سنهء چهار صد و نه ارتحال نمود . اين مطلب را از شيخ مفيد ، ما از خطيب در « تاريخ بغداد » نقل نموديم .
و محمد بن احمد بن ابراهيم بن سليم أبىالفَضْل صَوْلى جُعْفى كوفى . معروف به صابُونى صاحب كتاب « الْفَاخِرُ فِى اللُّغَة » داراى كتاب تفسيرى است به نام « مَعَانِى تَفْسيرِ الْقُرْآنِ وَ تَسْمِيَةُ أصْنَافِ كَلَامِهِ الْمَجِيد » . وى از مشايخ اصحاب ما شيعهء اماميّه مىباشد . در مصر سكونت گزيد ، و همانجا در سنهء سيصد رحلت نمود .
اوَّلين تفسيرى كه تدوين شده و جامع جميع انواع علوم قرآن بوده است ، عبارت است از : كتاب « الرَّغيبُ فِى عُلُوم القُرآن » و آن تصنيف أبوعبدالله محمد بن عُمَر واقِدى مىباشد . ابن نديم نصّ بر تشيّع او كرده است . « 1 »
هامش
( 1 ) أبوالفرج محمد بن أبى يعقوب اسحق معروف به ابن نديم در اين كتاب خود ، طبع دانشگاه طهران ص 111 گويد : أخبار الْوَاقِدِى . أبوعبدالله محمد بن عمر الواقدى مولى الأسلميّين بنى سهم بن أسْلَم كان يتشيّع ، حسن المذهب ، يلزم التّقيَّة و اوست كه روايت كرده است كه : على عليه السّلام از معجزات پيغمبر صلّى الله عليه و آله بوده است به مثابهء عصا براى موسى - على نبيّنا و عليه السلام - و به مثابهء زنده كردن مردگان براى عيسى بن مريم عليه السّلام و غير ذلك از أخبار ، تا آخر ترجمهء احوال او . و دكتر مارسدن جونس در مقدّمهء خود بر كتاب « مَغازى » واقِدِى ، جزء اوّل در ضمن ترجمه و شرح احوال او در ص 16 تا ص 18 در حول و اطراف تشيّع واقدى بحث كرده است . او مىگويد : شايد وجود دو كتاب از واقدى يكى در ميلاد امام حسن و امام حسين و مقتل حسين ، و ديگرى در مقتل امام حسين بالخصوص مُوهِم آن مىباشد كه او شيعى است همانطور كه ابن نديم بدين نظريّه متفرّد است و غير ابن نديم كسى نگفته است . در اينجا مارسدن جونس همان چند جمله و عبارت را كه ما از ابن نديم ذكر نموديم نقل مىكند و سپس مىگويد : صاحب « أعيان الشّيعة » اين نظريّه را از ابن نديم نقل كرده است و بدان بر تشيّع او استدلال نموده است و ازاينجهت مىباشد كه ترجمهء احوال او را ذكر كرده است [ 1 ] و همچنين آغابزرگ طهرانى ذكر كرده است در آنجا كه از تاريخ واقدى بحث نموده است . [ 2 ] اما آنچه دهشت انگيز مىباشد آن است كه طوسى