جهت كه دو بار نازل شده است آن را السّورة المثانى خوانند . « 1 » و همانند بسم اللّه الرّحمن الرّحيم كه در ابتداى هر سوره آمده است ، و به إجماع امّت ، جزء هر سوره است و همچنين آيات ديگرى همانند ابتداى سورهء روم « 2 » ، و آيه استغفار :
ما كانَ لِلنَّبِيِّ وَ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ
« 3 » و آيه
أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ ،
« 4 » و آيه
أَ لَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ
« 5 » و غيرها كه علماء از خاصّه و عامّه در تفاسير اين آيات ، تصريح به تكرّر نزول آنها نمودهاند ، و سيوطى در « إتقان » باب يازدهم را اختصاص به آيات مكرّره داده است .
دوّم آنكه اتّفاق علماء همگى برمىگردد به آنچه در بعضى از روايات از ابن عبّاس و عبد الله بن زبير آمده است كه : سورهء معارج مكّى است ، و آن هم خبر واحد است و اتّفاقى كه مستند به خبر واحد باشد در حكم اعتبار خبر واحد است . و همين روايتى كه از ثعلبى از سفيان بن عيينه در شأن نزول آيه سأل سائل در وقعهء غدير و نيز از غير ثعلبى ، از غير سفيان ، نقل شده است ، آنها نيز أخبار آحاد هستند ، و در اين صورت به كدام مرجّحى مىتوان گفت : آنها بر اينها ترجيح دارند ؟ ! سوم آنكه : بنابر تسليم كه سورهء معارج ، مكّى باشد ، ولى به كدام دليل اين آيات أوّل آن مكّى است . زيرا چه بسيار از آياتى كه در مدينه نازل شده است ، و به دستور رسول الله ، آنها را در سور مكّيّه قرار دادهاند ، و چه بسيار از آياتى كه در
هامش
( 1 ) - « إتقان » سيوطى ، قديمىترين طبع ، در مطبعهء موسويّه در مصر ، سنهء 1278 هجرى قمرى ج 1 ص 44 باب 11 گفته است كه : ذكر قوم منه الفاتحة .
( 2 ) - همين كتاب ، از ابن الحصار نقل كرده است كه آخرهاى سورهء نحل ، و اوّل سورهء روم ، مكرّرا نازل شده است .
( 3 ) - همين كتاب : از زركشى در « برهان » نقل كرده است . و اين آيه ، آيه 113 از سورهء 9 : توبه است : و چنين حقّى براى پيغمبر و براى مؤمنين نيست كه براى مشركين ، طلب آمرزش كنند .
( 4 ) - همين كتاب ، از زركشى در « برهان » نقل كرده است ، و اين آيه ، آيه 114 از سورهء 11 : هود است : « و نماز را به پاى دارد در دو جانب از روز ، و مقدارى از شب ، بدرستى كه نيكوئىها ، زشتىها را مىزدايد ، و محو و نابود مىسازد » .
( 5 ) - آيه 36 ، از سورهء 39 : زمر : « آيا خداوند كفايت كنندهء بندهاش نيست » .