به هر طرف از اين نسبت مولى مىگويند . و از اين بيان به دست مىآوريم كه :
أوّلا استعمال لفظ مولى به هر يك از اين دو نفرى كه در مقابل يكديگر قرار دارند ، از باب استعمال كلمهاى در دو معناى متضاد نيست و به إصطلاح از أضداد نيست ، زيرا مثلا گرچه آزادكننده و آزاد شده ، از جهت فاعليّت و مفعوليّت ، در دو جهت تضادّ واقع شدهاند ليكن استعمال كلمهء مولى در اين دو معنى به عنايت اين خصوصيّات متضادّه نبوده است ، بلكه به ملاحظهء همان نفس ارتباط و اتّحادى كه بين ناصر و منصور - به عنايت معناى نصرت كه اين دو را به هم پيوند مىدهد - موجود است ، مىباشد . و اين ربط نصرتى ، معناى واحدى است كه مفهوم ناصر را با مفهوم منصور ربط داده است .
و ثانيا استعمال لفظ ولىّ و مولى و ولايت و مشتقّات آنها ، در اين همه معانى متعدّده كه بعضى به بيست و هفت مورد رسانيدهاند ، از باب استعمال لفظ ، در معانى متعدّده نيست ، بلكه استعمال لفظ در معناى واحد اصلى و حقيقى خود آنست و در اين مصاديق مختلفه از باب تطبيق و انطباق استعمال شده است ، بدون لحاظ خصوصيّت مورد انطباق . فعلىهذا لفظ مولى و ولىّ و ولايت و ما شابهها كه در اين معانى عديده استعمال مىشود از باب اشتراك معنوى است ، نه اشتراك لفظى « 1 » .
تفتازانى در « شرح مقاصد » « 2 » و قوشجى در « شرح تجريد » « 3 » و مير سيّد شريف جرجانى در « شرح مواقف » قاضى إيجى در ص 611 گفتهاند كه مولى براى
هامش
( 1 ) - در « شرح مواقف » كه تقرير دليل شيعه را در كيفيّت استفادهء امامت از حديث ولايت نقل مىكند ، در ضمن آن مىگويد : و لأنّها أى المعانى المذكورة تشترك فى الولاية فيجب الحمل عليها و جعل اللفظ حقيقة فى هذا القدر المشترك دفعا للاشتراك اللفظى . ( ص 611 ) . و مرحوم علّامهء امينى هم در « الغدير » ج 1 ص 370 بعد از بيان وجه مشترك بين بيست و هفت معنائى كه براى لفظ مولى كردهاند مىگويند : وجه مشترك بين اين معانى أولى به شىء است ، فالاشتراك معنوى و هو أولى من الاشتراك اللّفظىّ المستدعى لأوضاع كثيرة غير معلومة بنصّ ثابت و المنفيّة بالأصل المحكّم . و قد سبقنا الى بعض هذه النظريّة شمس الدين ابن البطريق فى « العمدة » ص 56 و هو أحد أعلام الطّائفة فى القرن السادس . و ليكن ما با مرحوم أمينى در كيفيّت وجه مشترك اختلافى داريم كه خواهد آمد .
( 2 ) - « شرح مقاصد » ص 289 .
( 3 ) - چاپ سنگى آن صفحه شمارى ندارد .