رو به رو شدن با حقيقت تلخ برهاند ، و اين يك گمراهى بزرگ و خطير است ، و او به كسى مىماند كه عزيزى را از دست داده / 131 و چون پذيرفتن صدمهء از دست دادن او برايش دشوار است ، مىگويد : هرگز چنين نيست و او نمرده است .
[ 5 ]
وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ وَ هُمْ عَنْ دُعائِهِمْ غافِلُونَ
و چه كس گمراهتر از آن كس است كه به جاى خدا كسى را مىخواند كه تا روز قيامت پاسخى به اين خواندن او نمىدهد ؛ و از اين كه خوانده شده غافل است .
آرى ، شركا چنيناند . اگر انسان تا روز قيامت آنان را بخواند ، خواندن او را پاسخى نمىدهند ، بلكه اين شركا از خوانده شدن خودشان غافلند و به كار مخصوص خود اشتغال دارند ، و خواه شركا سنگى بوده باشند ، يا از مردگانى باشند كه مشركان آنان را شفيعان خويش در روز قيامت تصور مىكنند ، يا بتهاى بشرى كه به جاى خدا در معرض پرستش قرار مىگيرند ، هر يك از آنان را سببى براى غفلت ورزيدن ايشان نسبت به دعا و خواندن مشركان است : اما سنگها كه چيزى نمىفهمند ، و اما مردگان در نزد پروردگارشانند و پاداش اعمال نيك و بد خويش را دريافت مىكنند ، و سلاطين ستمگر و مترفان و پيروان ايشان با رسيدگى به مصالح خويش از توجه كردن به مصالح كسانى كه آنان را شريك خدا قرار دادهاند غافل مىمانند .
[ 6 ]
وَ إِذا حُشِرَ النَّاسُ كانُوا لَهُمْ أَعْداءً وَ كانُوا بِعِبادَتِهِمْ كافِرِينَ
و چون مردمان در محشر گرد آيند ، دشمن شريكان خدايند و نسبت به پرستش آنها كافرند .
در روز قيامت مشركان به شركاى خود كافرند و دشمن آناناند ، و به آنان مىگويند : اين شماييد كه ما را تباه كرديد ، و به آتشمان در آورديد ، و پروردگار ما سبحانه و تعالى در آيهء كريمهاى ارتباط دو طرف را در روز قيامت چنين مصوّر مىسازد :
إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَ رَأَوُا الْعَذابَ وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ * وَ قالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَما تَبَرَّؤُا مِنَّا
آن گه كه بيزار شوند ايشان كه پيشوايان و پيشروان بودند ، از آنان كه پسروان و پيروان بودند ، و هر دو گروه