دوّم - خيار حيوان ؛ « كه بازهم مخصوص خريد و فروش است » اگر كسى حيوان زندهاى را بخرد تا سه روز از زمان انعقاد قرارداد حقّ فسخ معامله را دارد و در اينجا مسائلى وجود دارد :
1 - در خريد و فروش حيوان ، حقّ خيار فقط مخصوص مشترى است . امّا اگر بهاى حيوان در معامله خود يك حيوان باشد ، اين خيار براى فروشنده نيز هست . وهنگامى كه بها در معامله ، حيوان باشد وكالاى خريدارى شده چيز ديگرى غيراز حيوان باشد ، خيار فسخ فقط مخصوص فروشنده است .
2 - اگر در خلال ايّام سهگانه خيار ، براى حيوان عيبى رخ دهد ، به شرط آنكه ناشى از بىاحتياطى وسهلانگارى مشترى نباشد ، خيار باقى است و براى او حقّ فسخ و پس دادن حيوان وجود دارد .
3 - به نظر مىرسد علّت وحكمت مسأله خيار حيوان اين است كه اگر حيوان عيبى يا بيماريى داشته باشد ، معمولًا در خلال سه روز مشخّص مىشود . امّا اگر عيبى وجود داشته باشد كه بعد از گذشت مدّتى بيش ازسه روز مشخّص مىشود ، متون دينى دراين باره بيانى ندارند ، اگرچه اولى شرط كردن خيار تا اين مدّت است . بلى درمتون دينى آمده است كه بعضى از عيبهايى كه بعد از گذشت يكسال ظاهر مىشود مانند جنون ، خيار آن نيز تا يكسالاست .
سوم - خيار شرط ؛ اين خيار با شرط كردن دوطرف قرارداد يا يكى از آنها ثابت مىشود ، به صورتى كه هردو يا يكى از ايشان در خلال مدّت معيّن « مذكور در شرط و مورد توافق طرفين » حقّ فسخ معامله را دارند بنابراين ، طرف دارنده خيار مىتواند در مدّت زمان شرط شده ، قرارداد را - حتّى بدون ارائه دليل - فسخ كند .
روايتى كه در ادامه مىآيد اين خيار را براى ما روشن مىكند :
از امام صادق ( ع ) درباره مردى سؤال شد كه احتياج پيدا مىكند تا خانهاش را بفروشد ، او به سراغ برادرش مىرود و به او مىگويد : اين خانهام را به تو مىفروشم و اين كه خانه براى تو باشد بهتر است نزد من تا از آن ديگرى شود ، به شرط اينكه اگر من بهاى آن را تا يكسال به تو بازگرداندم آن را به من پسدهى . امام ( ع ) فرمودند :
احكام معاملات (فارسى) — صفحة 278
مساهمون: السيد محمد تقي المدرسي
ص٢٧٨