بايد توجه داشته باشيم كه گناهكاريم . همه ما بايد توجه داشته باشيم كه در مقابل خدا ، در مقابل نعمتهاى پروردگار ، در مقابل آن رأفتها و عنايتها از طرف خدا ما پوچيم ، هيچيم . ما بايد توجه داشته باشيم كه حتى انبياء بايد به فضل خدا و كرم او به بهشت بروند . همه ما بايد توجه داشته باشيم كه اگر نعمت در اين دنياست ، فضل خداست نه عدل خدا . اگر هم بهشت است ، فضل خداست نه عدل خدا . اگر هم رسيدن به مقام لقاست ، فضل خداست نه عدل خدا . اگر بخواهند با عدالت رفتار كنند ، هيچ كس استحقاق بهشت را نخواهد داشت : « وَلو لا فَضلُ اللهِ وَ رَحمَتُهُ ما زَكى مِنكُم مِن احَدٍ ابَداً وَلكنَّ اللهَ يُزَكِّى مَن يَشاءُ » « 1 » توبه گاهى توبه حيثى است . خوب است اما فايده ى زيادى ندارد . نظير تقواى حيثى است ؛ مثلًا كسى مقّيد به نماز اول وقت است ، مقّيد به روزه است ، مقيّد به فروع دين است ، اما چشم چران است دروغگوست ، غيبت مىكند . به اين مى گوييم تقواى حيثى ؛ يعنى از نظر فروع دين ، از نظر نماز و روزه و خمس و زكات و حج ، تقوا دارد . اين خوب است ، اما كاربرد ندارد . آن كه انسان را به قول قرآن ، ولى خدا مىداند ، تقواى مطلق است . آن كه انسان را ولى خدا مىكند ، تقواى
استمرارى است ، تقواى مداوم و مطلق انسان را به اينجا مى رساند : « الا انَّ اولياءَ اللهِ لا خَوفٌ عَلَيهِم وَ لا هُم يَحزَنُونَ . » « 2 » توبه اى كه بحث ماست توبه مطلق است ، نه توبه حيثى ، نه توبه موقت . گاهى ؛ در وقت گرفتاريها ، شب نوزدهم ، شب بيست و يكم يا شب بيست و سوم ماه مبارك رمضان توبه اى مىكند ؛ به اين مى گوييم توبه موقت . اين گونه توبه تأثير ندارد يا تأثيرش كم است و اصلًا بحث ما هم نيست . اين طور توبه نمى تواند مقدمه براى سير و سلوك بشود . نمى تواند مقدمه براى رفتن به سوى خدا بشود ، اما خوب است . شايد هم به واسطه همان توبه بتواند حوائج خودش را بگيرد . گاهى هم آدم تارك الصلاة ، آدم
هامش
( 1 ) - و اگر فضل و رحمت الهى بر شما نبود ، هرگز احدى از شما پاك نمى شد ؛ ولى خداوند هر كه را بخواهد تزكيه مىكند و خدا شنوا و داناست . ( نور / 21 )
( 2 ) - آگاه باشيد كه اولياى خدا نه ترسى دارند و نه غمگين مى شوند . ( يونس / 62 )