صورت دوّم : مطلق و مقيّد ، هر دو مثبت و در دو كلام باشند . مثل اين كه فرض كنيم در روايتى امام باقر عليه السلام فرموده باشد : « إن ظاهرت فأعتق رقبة » و در روايت ديگرى امام هادى عليه السلام فرموده باشد : « إن ظاهرت فأعتق رقبة مؤمنة » . مشهور « 1 » معتقدند براى جمع بين اين دو دليل ، مطلق را حمل بر مقيّد مىكنيم و مىگوييم : « كسى كه ظهار مىكند ، بايد رقبهء مؤمنهاى آزاد كند » . مرحوم آخوند مىفرمايد : در اينجا بر مشهور اشكال شده است كه : راه جمع ، منحصر به چيزى نيست كه شما مطرح مىكنيد ، بلكه راه جمع ديگرى نيز وجود دارد و آن اين است كه ما دليل مطلق را بر اطلاق خودش باقى گذاشته و دليل مقيّد را حمل بر افضل افراد كنيم . همانطور كه در رابطه با ( أقيموا الصلاة ) و « صلّ في المسجد » - كه مىدانيم بيش از يك حكم وجود ندارد - براى جمع بين اين دو دليل ، مسألهء حمل مطلق بر مقيّد را مطرح نمىكنيم ، بلكه مىگوييم : اطلاق ( أقيموا الصلاة ) به قوت خود باقى است و « صلّ في المسجد » هم مىخواهد حكمى استحبابى را مطرح كند . به اين معنا كه صلاة مأمور بها ، اگر به خصوصيت « وقوع در مسجد » تخصّص پيدا كند ، ثواب بيشترى پيدا مىكند . و در اينجا حكم استحبابى مستقلّى - مانند حكم استحبابى متعلّق به نماز شب - وجود ندارد . مستشكل مىگويد : چه فرقى بين ما نحن فيه با ( أقيموا الصلاة ) و « صلّ في المسجد » وجود دارد ؟ ترديدى نيست كه در مورد « إن ظاهرت فأعتق رقبة » و « إن ظاهرت فأعتق رقبة مؤمنة » ، اگر دليل دوّم را حمل بر استحباب كنيم ، جمع بين دليلين شده است و با وحدت حكم هم منافاتى ندارد . براى اينكه ما نمىخواهيم بگوييم : « در اينجا يك حكم وجوبى و يك حكم استحبابى وجود دارد » بلكه در اينجا يك حكم وجود دارد و آن همان وجوب است ولى « إن ظاهرت فأعتق رقبة مؤمنة » ارشاد به اين دارد كه اگر به دنبال ظهار ، رقبهء مؤمنه را آزاد كردى ، ثواب بيشترى متوجّه شما خواهد شد .
هامش
( 1 ) - رجوع شود به : كفاية الاصول ، ج 1 ، ص 389