جمع بين مطلق و مقيّد متنافى
بحث در اين است كه اگر ما يك مطلق و مقيّد متنافى داشته باشيم چگونه مىتوانيم بين آن دو جمع كنيم ؟ مراد از تنافى ، اختلاف در نفى و اثبات نيست ، بلكه تنافى در اينجا به اين معناست كه ما بدانيم اين مطلق و مقيّد ، به عنوان يك حكم مطرحند . مثل اين كه بدانيم مولا در جايى كه مىگويد : « أعتق رقبة » و بعد مىگويد : « أعتق رقبة مؤمنة » ، نمىخواهد دو حكم بر مكلّف تحميل كند ، بلكه بيش از يك حكم ندارد ، ولى معلوم نيست كه آيا متعلّق آن حكم ، عتق مطلق رقبه است يا عتق رقبهء مؤمنه ؟ « 1 »
هامش
( 1 ) - يادآورى : در اينجا مسألهء اقلّ و اكثر مطرح نيست و نمىتوان گفت : « عتق رقبهء مؤمنه براى ما يقينى است » ، زيرا اقل و اكثر مربوط به مقام امتثال در خارج است و بحث ما در ارتباط با تعلّق حكم است . در مقام امتثال ، اگر « رقبهء مؤمنه » آزاد شود ، يقيناً تكليف امتثال شده است . امّا در رابطه با تعلّق حكم ، كسى نمىتواند بگويد : « من يقين دارم كه حكم به عتق رقبهء مؤمنه تعلّق گرفته است » ، زيرا اگر حكم به « عتق رقبه » تعلق گرفته باشد ، با توجه به اين كه مطلق ، هيچگونه ناظر به افراد و اصناف خودش نيست ، معنا ندارد كه بگوييم : « حكم ، به عتق رقبهء مؤمنه تعلّق گرفته است » .