مرحوم آخوند ، اين معنا را مورد اشكال قرار داده مىفرمايد : اگر مىخواهيد جمع را معرّف و معيّن كنيد ، چرا جانب اكثر - يعنى استغراق و استيعاب - را در نظر مىگيريد ؟
درست است كه جانب استيعاب ، تعيّن دارد ، يعنى جامع همهء مصاديق موجود در خارج است ولى راه تعيّن ، منحصر به اين نيست . بلكه اقلّ جمع - يعنى سه - هم تعيّن دارد ، يعنى نه قابل زياده است نه قابل نقيصه . به عبارت ديگر : در رابطه با جمع ، دو تعيّن وجود دارد : يك تعيّن در رابطه با استيعاب و استغراق ، كه اكثر مراتب جمع است و يك تعيّن در رابطه با اقلّ مراتب جمع ، كه عبارت از سه است . « 1 » ما در پاسخ اشكال مرحوم آخوند مىگوييم : تعيّنى كه در ناحيهء استيعاب و استغراق مطرح است ، تعيّن روشن و واضحى است . جميع افراد علماء ، ابهامى ندارد . امّا تعيّنى كه در مورد اقلّ مراتب جمع مطرح است ، تعيّن نيست ، براى اين كه اقلّ مراتب از نظر عدد مشخص است ولى از نظر واقعيّت مشخص نيست . مثل اين است كه مولا ابتداءً بگويد : « أكرم ثلاثة من العلماء » . در اينجا اگرچه ثلاثه از نظر عدد روشن است ولى به لحاظ واقعيت ، غير متعيّن است ، لذا خود « ثلاثه » از نظر ادبى داراى عنوان نكره است و « أكرم ثلاثة من العلماء » مانند « أكرم رجالًا » - كه نكره است ولى در محدودهء جمع - مىباشد . و ما نمىتوانيم در باب نكره ، مسألهء تعيّن را مطرح كنيم . خود مرحوم آخوند در مورد « جئني برجل » مىگويد : « در اينجا طبيعت رجل ، مقيّد به وحدت شده است » . آيا مىتوان گفت : « در اينجا رجل ، تعيّن پيدا كرده و معرفه شده است » ؟ بدون ترديد ، رجل در اينجا نكره است . پس چه فرقى بين « جئني برجلٍ » و « جئني بثلاثة رجال » وجود دارد كه شما در مورد آن قائل به تعيّن و تعريف هستيد ؟ آيا عدد ثلاثه چنين نقشى دارد كه رجال را از عنوان نكره بودن خارج مىكند ؟ طبق بيان شما كه معتقديد « اقل الجمع داراى تعيّن است » بايد نكره هم داراى تعيّن باشد . و در اين صورت « رجل » در « جئني برجلٍ » هم بايد تعيّن داشته باشد ، زيرا - از اين جهت - فرقى بين رجل و ثلاثة رجال وجود ندارد . در حال كه كسى نمىتواند چنين حرفى بزند .
هامش
( 1 ) - كفاية الاصول ، ج 1 ، ص 381