بين عامّ و مخصّص فاصله بيفتد و هيچگونه « تأخير بيان از وقت حاجت » هم لازم نمىآيد مرحوم آخوند مىفرمايد : عموماتى كه ما در فقه با آنها برخورد مىكنيم و بين آنها و مخصّص آنها فاصله وجود دارد ، براى بيان حكم واقعى نيستند و در مورد آنها « تأخير بيان از وقت حاجت » لازم نمىآيد . در اينجا از مرحوم آخوند سؤال مىشود : چه راهى براى تشخيص اين دو قسم عامّ از يكديگر وجود دارد ؟ مرحوم آخوند در پاسخ اين سؤال ممكن است يكى از دو راه ذيل را مطرح كند : راه اوّل : عامّى كه اصلًا مخصّص نداشته و يا مخصّصات آن قبل از وقت عمل به عام وارد شده باشند ، از قبيل قسم اوّل و عامّى كه مخصّصهاى زيادى داشته و مخصّصهاى آن در زمانهاى مختلف و همهء آنها بعد از وقت عمل به عامّ وارد شده بودند ، از قبيل قسم دوّم است . اشكال راه اوّل : مستشكل مىگويد : اين راه مستلزم اغراء به جهل و قبيح است . توضيح : علت قبح تأخير بيان از وقت حاجت ، اين بود كه تأخير بيان از وقت حاجت ، مستلزم اغراء به جهل و قبيح است . اگر مولا امروز بگويد : « أكرم العلماء يوم الجمعة » و ارادهء جدّى او به اكرام غير زيد تعلّق گرفته باشد ، بايد تا قبل از فرا رسيدن روز جمعه ، زيد را از تحت عام خارج كند و اگر پس از فرا رسيدن روز جمعه - و اكرام زيد ، در ضمن همهء علماء - بگويد : « ارادهء جدّى من به اكرام غير زيد تعلّق گرفته بود » .
چنين چيزى تأخير بيان از وقت حاجت و قبيح است . علّت قبحش اين است كه اين مشكل را خود مولا به وجود آورده و عبد مىتواند به مولا اعتراض كرده و بگويد : « تو مرا اغراء به جهل كردى و اگر مىخواستى زيد اكرام نشود ، بايد قبل از فرا رسيدن روز جمعه ، آن را به من اعلام مىكردى » .
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 459
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٤٥٩