أضفهم إلّا الفسّاق منهم » . 2 - تغاير در عقد الوضع و اتحاد در عقد الحمل ، مثل : « أكرم الفقهاء و الاصوليين و النحويين إلّا الفسّاق منهم » . 3 - تغاير در عقد الوضع و در عقد الحمل ، مثل اين كه مولا بگويد : « أكرم الفقهاء و أهن الفسّاق و أضف الهاشميين إلّا زيداً » و در تمام عناوين سهگانه ، شخصى به نام زيد داشته باشيم . جهت دوّم : مستثنى از جهت اشتمال و عدم اشتمال بر ضمير ، بر دو قسم است . جهت سوّم : مستثنايى كه مشتمل بر ضمير نباشد ، گاهى عنوانى عامّ است كه در همهء عناوين وارد شده در جمل مستثنى منه داراى مصداق است و گاهى عَلَم است . اين موارد با يكديگر فرق مىكنند . البته با توجه به اين كه بحث در رابطه با مقام اثبات است ، بايد روى ظهور عرفى كلمات تكيه كنيم . اينها مسائل برهانى نيست ، بلكه مربوط به ظهور كلمات است . فرض اوّل : جايى كه مستثنى ، عام باشد . اين فرض داراى شش صورت است : صورت اوّل : جايى كه عقد الوضع ، واحد باشد و در مستثنى هم ضمير وجود داشته باشد . لازمهء وحدت عقد الوضع در جملات پشت سر هم ، اين است كه در ناحيهء مستثنى منه ، جملهء اوّل را به صورت اسم ظاهر مطرح مىكنند ولى نسبت به جملات بعدى انگيزهاى براى تكرار اسم ظاهر وجود ندارد . مثل : « أكرم العلماء و سلّم عليهم و أضفهم إلّا الفسّاق منهم » . در اينجا سؤال اين است كه آيا مرجع ضمير در مستثنى با مرجع دو ضمير در دو جملهء اخير يك چيز است يا با هم فرق دارند ؟ به عبارت ديگر : آيا مرجع ضمير در مستثنى ، اسم ظاهر است يا ضمير ديگر است ؟ روشن است كه همهء ضماير مذكور به علماء برمىگردند و علماء فقط در جملهء اوّل مطرح شده است . در اينجا عرفاً ما نمىتوانيم « العلماء » در « أكرم العلماء » را از مرجع
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 420
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٤٢٠