است در اين صورت چگونه مىتوانيم حالت سابقهء متيقّنهاى در عوارض و لواحق مشكوكِ يك ماهيت فرض كنيم ؟ اگر زوجيت ، لازم ماهيت باشد ، هر ظرفى كه براى ماهيت فرض كنيم ، زوجيت هم تحقق خواهد داشت و بين ماهيت و لازم آن در هيچ ظرفى نمىتوان تفكيك قائل شد . امّا اگر چيزى را كه در باب استصحاب مىخواهيم عدمش را - به عنوان عدم ازلى - استصحاب كنيم ، از عوارض وجود باشد ، يعنى اين موجود هنگامى كه موجود مىشود ، اگر معروض اين عرض باشد ، اتصاف تحقّق دارد . در اين صورت استصحاب عدم ازلى مانعى ندارد ، مثلًا قرشيّت ، لازمهء ماهيت مرئه نيست ، بلكه وقتى مرئه وجود پيدا مىكند ، اگر قرشى باشد ، از هنگام وجود ، قرشيّت تحقق دارد و اگر غير قرشى باشد از همان هنگام وجود ، غير قرشى است . حال اگر در قرشيه يا غير قرشيه بودن زنى شك كنيم ، غير قرشيّه بودن او را استصحاب مىكنيم ، به اين كيفيت كه مىگوييم : ماهيت اين زن ، قبل از آنكه وجود پيدا كند ، اتّصاف به قرشيت نداشت - چون قرشيّت ، مربوط به وجود است نه ماهيت - و بعد از آنكه وجود پيدا كرد ، شك مىكنيم كه آيا اتصاف به قرشيّت پيدا كرد يا نه ؟ پس عدم اتصاف به قرشيّت را استصحاب مىكنيم . « 1 » اشكال بر مرحوم حائرى : محقّقين و بزرگان فلاسفه ثابت كردهاند كه ماهيت ، امرى اعتبارى است و ما نمىتوانيم قبل از وجود ، براى چيزى به عنوان ماهيت ، حقيقت و اصالتى قائل شويم . اصالت مربوط به وجود است و تا زمانى كه وجود تحقق پيدا نكند ، ماهيتْ چيزى جز يك امر اعتبارى نيست . مرحوم حاجى سبزوارى در اين زمينه مىگويد :
إنّ الوجود عندنا أصيل * دليل من خالفنا عليل « 2 »
هامش
( 1 ) - درر الفوائد ، ص 218 - 220
( 2 ) - شرح المنظومة ، قسم الفلسفة ، ص 10