عنوان مخصّص جارى مىكنيم ، لازم نيست از استصحابهاى معمولى باشد ، كه حالت سابقهء متيقنه داشته باشد ، بلكه استصحاب عدم ازلى هم مىتواند در اينجا پياده شود ، مثلًا دليل عامّ مىگويد : « خون حيض تا سنّ پنجاه سالگى است و پس از پنجاه سال حيض نخواهد بود » . ولى دليل مخصّص مىگويد : « زن قرشيّه ، تا سنّ شصت سالگى مىتواند خون حيض ببيند » . حال اگر ما در مورد قرشيّه بودن زنى ترديد داشتيم ، به كمك استصحاب عدم قرشيّت زن - كه استصحاب عدم ازلى است - عدم قرشيّت او را ثابت كرده و دليل شصت سال را كنار زده و دليل عامّ پنجاه سال را پياده مىكنيم . مرحوم آخوند در اين كلام خود مىخواهد دو مطلب را ذكر كند ، كه يكى از آن دو مورد قبول ما نيز مىباشد : مطلب اوّل : تخصيص عامّ به وسيلهء مخصّص منفصل ، موجب تصرّف در مراد استعمالى عامّ نخواهد بود . توضيح : دليل عامّ در صورتى حجيّت دارد كه سه مرحله را طى كند : 1 - ظهور در عموم داشته باشد . اين مرحله از طريق لغت و وضع يا از طريق عقل ثابت مىشود ، مثل اين كه بعضى نكرهء در سياق نفى را - به مقتضاى قرينهء عقليّه - دالّ بر عموم مىدانستند . 2 - اصالة الظهور ، يعنى لفظى كه ظهور در عموم دارد ، متكلّم در مقام استعمال ، همين ظاهرش را اراده كرده باشد . 3 - اصالة التطابق بين مراد جدّى و مراد استعمالى ، يعنى مستعمل فيه ، مراد جدّى متكلّم است . در جايى كه عامّ به وسيلهء مخصّص منفصل تخصيص مىخورد ، مخصّص منفصل ، در مرحلهء سوّم تصرّف كرده و اصالة التطابق را كنار مىزند و مىگويد : دايرهء مراد جدّى ، اضيق از دايرهء مراد استعمالى است . « أكرم كلّ عالم » از نظر ارادهء استعمالى در « كلّ عالم » استعمال شده و مجازى در كار نيست ، زيرا اين معنا همان معناى لغوى « كلّ عالم » است ، امّا « لا تكرم الفسّاق من العلماء » حاكى از اين است كه مراد جدّى مولا
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 272
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٢٧٢