بوجود آمد واجب است كه ممكن اشرف و اكرم پيش از وى وجود يافته باشد ، و فروض و احتمالات ديگر مثلا اينكه ممكن أخسّ و أشرف در صدور با هم باشند و يا أخسّ مقدّم باشد و يا غيرهما باطل است ، تفصيل آن را در موضع نامبرده أسفار و در رسائل تسع آن جناب « 1 » و در حكمة الإشراق شيخ اشراق طلب بايد كرد .
و همچنين در قوس صعود مفاد قاعده امكان أخسّ اين است كه تا ممكن أخسّ جميع مراتب مادونش را استيفاء نكرده است مرتبه ما فوق آن ثبوت و تحقّق نمىيابد ( قاعدة الإمكان الأخسّ : كلّ نوع ما لم يستوف كمالات النوع الأخسّ منه لم يتخطّ إلى مقام النوع الأشرف و هكذا إلى أن ينتهى إلى نوع أشرف لا أشرف في الأنواع منه ، و هكذا في أفراد ذلك النوع الأشرف حتّى ينتهى إلى فرد أشرف لا أشرف فوقه سوى واجب الوجود تعالى شأنه - ص 203 شرح اسماى متألّه سبزوارى قدّس سرّه ) .
يكى از فوائد مستفاد از اين قاعده متين و شريف اين است كه طفره مطلقا چه در امور محسوس ، و چه در امور معقول ، و چه در قوس نزول كه بقاعده امكان اشرف است ، و چه در قوس صعود كه بقاعدهء امكان أخسّ است باطل است . يعنى همانطور كه طفره در مسافت حسّى محال است ، طفره در مسير تكاملى عقلى نيز محال است .
مثلا همانطور كه هيولاى أولى كه مادّه أولى نشأه أولى است در سير طبيعيش تا صورت جسميه نگرفته است صورت نوعيّه نمىگيرد ، و تا طفل رضيع نشد مراهق نمىشود ، همچنين عقل هيولانى كه مادّه أولاى نشأة ثانيه است تا بمقام عقل بالملكه نرسيده عقل بالفعل نمىشود ، اين مثالى است كه در قوس صعودى آورديم و به همين وزان در قوس نزولى كه الطفرة مطلقا سواء كانت حسيّة أو عقلية باطلة بالبديهة .
هامش
( 1 ) . ط 1 - ص 252