علّت و عدم ذاتى است ولى مسبوق بعدم مقابل نيست كه متكلّمين گفتهاند و مانند عامّه مردم از لفظ عدم مقابل كه همان عدم زمانى است بذهنشان خطور كرده است .
مرحوم استاد بزرگوارم جناب علّامه محمّد حسين فاضل تونى - قدّس سرّه - در رساله الهيات « 1 » فرمود : متكلمين دليل عقلى بر حدوث زمانى ندارند بلكه بظواهر أخبار و روايات و آيات به حدوث زمانى معتقد شدهاند و حال آنكه ظواهر آيات و اخبار مانند خلقت آدم و حوّاء بيش از اين دلالت ندارد كه مركّبات حادثاند و آن هم محلّ نزاع نيست .
اين بود گفتار آن جناب اعنى استادم فاضل تونى - رضوان اللّه عليه - ولى متكلّمين اساسا قائل به مجرّدات نيستند و ملائكه و ارواح را جسم لطيف مىدانند و جز جسم ندانند خواه كثيف و خواه لطيف حتّى در ظهور أعمال قائل بتجسّم اعمال شدند با اين كه خداوند در قرآن مىفرمايد عين اعمال را مىنمايانيم
كَذلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَيْهِمْ
« 2 » ، و ندانستند كه ارائه اعمال چگونه است و نفس عمل چگونه ديده مىشود .
اينان در جميع عالم قائل بحدوث زمانىاند ، و ظواهر بسيارى از منقولات در حدوث زمانى ما سوى اللّه بنابر عقيدت آنان سازگار است ؛
ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ
* يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غافِلُونَ
.
حكيم متألّه مولا صدرا - قدّس سرّه - و كسانى كه قائل به حركت جوهرى هستند چون جميع عالم اجسام را بجوهرشان متحرك مىدانند لذا عالم اجسام را مسبوق بعدم زمانى مىدانند ، و بنابراين بين ادلّه عقليه و نقليه جمع مىشود ، و آيات و
هامش
( 1 ) . ط 1 - ص 50
( 2 ) . سوره بقره : آيه 168