21 / 31
و پيدا كرديم در زمين كوهها از براى احتراز از آنكه بجنباند ايشان را و پيدا كرديم در آنجا گشاده راهها تا بود كه ايشان راه يابند ( 31 )
21 / 32
و ساختيم آسمان را سقفى نگاهداشتهشده و ايشان از نشانهاى آسمان رو گردانند ( 32 )
21 / 33
و اوست آنكه آفريد شب و روز را و آفتاب و ماه را هر يكى از ستارها در آسمانى شنا مىكنند ( 33 )
21 / 34
و نداديم هيچ آدمى را پيش از تو هميشه بودن آيا اگر تو بميرى ايشان هميشهباشندگانند ( 34 )
21 / 35
هر شخصى چشندهء مرگست و مبتلا مىكنيم شما را به سختى و آسودگى بطريق امتحان و بسوى ما بازگردانيده شويد ( 35 )
شرح
وَ جَعَلْنا فِي الْأَرْضِو خلق كرديم در زمينرَواسِيَكوههاى بلندأَنْ تَمِيدَ بِهِمْتا نهجنبد زمين و نگرداند آدميان را تباهوَ جَعَلْنا فِيهاو ساختيم و پيدا كرديم در زمين يا در ميان كوههافِجاجاً سُبُلًاراههاى گشادهلَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَتا باشد كه ايشان راه يابند در سفرها و بمنازل مقصود خود رسندوَ جَعَلْنَا السَّماءَو گردانيديم آسمان راسَقْفاً مَحْفُوظاًسقفى نگاه داشته از افتادن يا از انحلال تا وقتى معلوم يا از استراق سمع يا محفوظ در هوا بىعلاقه و ستونوَ هُمْو كافرانعَنْ آياتِهااز نشانهاى ما در آسمان كه دلالت آن بوجود صانع و وحدت و كمال قدرت او در غايت ظهور استمُعْرِضُونَاعراضكنندگانند يعنى كافران هر چند نشانى ما بينند ضدكنندگانندوَ هُوَ الَّذِيو اوست آن كسى كه بقدرت كاملهخَلَقَ اللَّيْلَ وَ النَّهارَبيافريد شب تيره را تا درو آرام يابند و روز روشن را تا درو به جهت كسب معيشت تصرف نمايندوَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَو بيافريد آفتاب و ماه راكُلٌّهر يك از ايشانفِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَدر چرخى شنا مىكنند يعنى بر سطح فلك مىشتابند چون شتافتن شناور بر سطح آب در كشف الاسرار آورده كه نزد اهل اشارت شب و روز نشان قبض و بسط عارفان است گاه يكى را بقبضه قبض گيرد تا سلطان جلال دمار از نهاد او برآورد و گاه يكى را بر بساط نشاند تا ميزبان جمال او را از خوان نوال نواله اقبال دهد و آفتاب نشانه صاحب توحيد است بنعت تمكين در حضرت شهود آراسته نه فزايد و نهكاهد لو كشف الغطاء ما ازددت يقينا قمر نشانه اهل تلوين است گاه در كاهش بود گاه در فزايش زمانى بظهور نور برق وحدت در محاق نيستى افتد و ساعتى ببروز جامعيت به مرتبه بدريت رسد گويا در كلام حقايق انجام حضرت شاه قاسم انوار قدس سره اشارتى بدين معنى هست فردز بيم سوز هجرانت ز مو باريكتر بسط گردم * چو روز وصل ياد آرم شوم در حال ز ان فربهو حضرت پير رومى روّح اللّه روحه مىفرمايد كه نظمچون روى برتابى ز من گردم هلالى ممتحن * و روى سوى من كنى چون بدر بىنقصان شومتو آفتابى من چو مه گرد تو گردم روز و شب * گه در محاق افتم ز تو گه شمع نورافشان شومآوردهاند كه معاندان بارگاه رسالتپناه عليه الصلاة و السلام از روى غوايت و ضلالت مىگفتند نحن نتربص به ريب المنون انتظار آن مىبريم كه گردباد حوادث برآيد و ياران محمد را متفرق ساخته او را در ورطه هلاكاند ازو حق سبحانه تسليه آن حضرت را مىفرمايد كهوَ ما جَعَلْنا لِبَشَرٍو ما نداديم مر هيچ آدمى رامِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَپيش از تو پايندگى در دنياأَ فَإِنْ مِتَّآيا اگر تو بميرىفَهُمُ الْخالِدُونَپس ايشان يعنى منتظران مرگ تو پايندگان خواهند بود و از دام مرگ رهائى خواهند يافت نىكُلُّ نَفْسٍهر نفسى در دنياذائِقَةُ الْمَوْتِچشنده مرگ است هر كه قدم از دروازه عدم به فضاى صحراى وجود نهاد به ضرورت شربت فنا خواهد نوشيد و لباس ممات و فوات خواهد پوشيد بيت هر كه آمد بجهان اهل فنا خواهد بود * آنكه پاينده و باقى است خدا خواهد بودوَ نَبْلُوكُمْو مىآزمائيم شما رابِالشَّرِّبه بدى يعنى ببلاها و مصيبتهاوَ الْخَيْرِو به نيكوئى يعنى به عطاها و نعمتهافِتْنَةًآزمودنى مصدر است از غير لفظ و معنى سخن آنكه با شما معامله آزمايندگان مىكنيم در سختى و آسانى و نكبت و دولت تا مرتبه هر يك در صبر و جزع و شكر و كفران بر عالميان ظاهر گرددوَ إِلَيْناو بسوى ماتُرْجَعُونَبازگرديده خواهيد شد و بحسب اعمال جزا خواهيد يافت آوردهاند كه روزى حضرت پيغمبر صلى اللّه عليه و سلّم بجمعى از صناديد عرب بگذشت ابو جهل از ان ميان طرح بىادبى افگنده بخنديد و گفت اين نبى بنى عبد منافست آيت آمد كه -