62 / 10
پس چون تمام كرده شود نماز را متفرق شويد در زمين و طلب كنيد از فضل خدا و ياد كنيد خدا را بسيار تا شما رستگار شويد ( 10 )
62 / 11
و آن مسلمانان چون ببينند كاروانى را يا بازى را متفرق شده متوجه شدند بسوى آن و بگذارند ترا ايستاده بگو آنچه نزديك خدا است بهتر است از بازى و از سوداگرى و خدا بهترين روزى دهندگان است ( 11 )
شرح
فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُپس چون گزارده شد نماز جمعهفَانْتَشِرُواپس پراگنده شويدفِي الْأَرْضِدر زمين براى تجارت و تصرف در ما يحتاج خود امر اباحت است يعنى اگر خواهيد پس از نماز در پى مهمات خود رويدوَ ابْتَغُواو بجوئيدمِنْ فَضْلِ اللَّهِاز فضل خداى يعنى روزى خود مراد تهيه اسباب معاش است و گفتهاند انتشارهم در زمين مسجد است جهت رفتن بمجلس علما و مذكّران و بقولى مراد عيادت بيمارانست و حضور جنازه و زيارت مؤمنان و طلب علم و آنچه بدين ماند چه جستن ميامن فضل الهى بدينها تواند بودوَ اذْكُرُوا اللَّهَو ياد كنيد خداى راكَثِيراًبسيار يعنى در مجامع احوال بذكر او اشتغال كنيد نه همين در وقت نمازلَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَشايد كه رستگار شويد و بخير دو سرا برسيد كه ذكر وى موجب جمعيت ظاهر و باطن و سبب تجارت دنيا و آخرت است رباعىاز ذكر خدا مباش يكدم غافل * كز ذكر بود خير دو عالم حاصلذكرست كه اهل شوق را در همه وقت * آسايش جان باشد و آرامش دلآوردهاند كه روزى حضرت رسول صلى اللّه عليه و سلّم خطبه مىخواند ناگاه كاروان دحيه كلبى رح از جانب شام رسيد با طعام بسيار و بدان وقت در مدينه تنگى بود و كاروان چون به سلامت رسيدى طبل شادى زدندى آواز طبل باستماع حضار مجلس رسيده جهت بيع طعام از مسجد بيرون آمده متوجه كاروان گشتند و غير از دوازده تن كه چهار از ايشان خلفاى راشدين بودند رضوان اللّه عليهم اجمعين كس نماند حضرت پيغمبر صلى اللّه عليه و سلّم فرمود اگر مىرفتيد در پى يكديگر تا كسى مطلق در مسجد نمىبود ازين وادى آتش بسوى شما روان مىگشت و مقارن همين حال اين آيت نزول اجلال يافتوَ إِذا رَأَوْاو چون ببينندتِجارَةًبازرگانى يعنى كاروان بازرگانى راأَوْ لَهْواًيا بشنوند آواز طبلى كه جهت رسيدن كاروان مىزنند راانْفَضُّوامتفرق گردند از مجلس و بروندإِلَيْهابسوى آن تجارت تا پيشى گيرند بر يكديگر به خريدنوَ تَرَكُوكَو بگذارند تراقائِماًايستاده بر منبرقُلْ ما عِنْدَ اللَّهِبگو آنچه نزديك خدا است از ثواب نماز و استماع خطبه و لزوم مجلس پيغمبرخَيْرٌبهترست و سودمندترمِنَ اللَّهْوِاز استماع لهووَ مِنَ التِّجارَةِو از نفع تجارت چه فوائد مثوبات محقق است و منافع معاملات متوهموَ اللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَو خداى بهترين روزىدهندگان است يعنى آنان كه وسائط ايصال رزقاند زيرا كه وقت باشد كه بخيلى كنند و نيز شايد كه مصلحت وقت ندانند نقل است كه يكى از خلفاى بغداد بهلول را گفت بيا تا روزى هر روز تو مقرر كنم تا دلت متعلق بدان نباشد بهلول جواب داد كه چنين مىكردم اگر در تو چند عيب نبودى اوّل آنكه تو ندانى كه مرا چه بايد دوم نشناسى كه مرا كجا بايد - سوم معلوم ندارى كه مرا چند بايد و حق تعالى كافل رزق من است اين همه مىداند و از روى حكمت كامله به من مىرساند و شايد كه بر من غضب كنى و آن وظيفه از من بازگيرى و حق سبحانه به گناه از من روزى بازنمىدارد نظمخدائى كه او ساخت از نيست هست * بعصيان در رزق بر كس نهبستازو خواه روزى كه بخشنده اوست * برآرنده كار هر بنده است .