رَفِيعَةٌ . . . وَ مَنْ تَوَاضَعَ لِلَّهِ شَرَّفَهُ اللَّهُ عَلَى كَثِيرٍ مِنْ عِبَادِهِ . . . وَ لَيْسَ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عِبَادَةٌ يَقْبَلُهَا وَ يَرْضَيها الّا وَ بَابُهَا التَّوَاضُعُ ، وَ لَايَعْرِفُ مَا فِى مَعْنَى حَقِيقَةِ التَّوَاضُعِ الَّا الْمُقَرَّبُونَ الْمُسْتَقِلِّينَ بِوَحْدَانِيَّتِهِ ، قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ عِبَادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْارْضِ هَوْناً وَ اذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَاماً . . . ؛ تواضع ريشهء هر كار نيك و با ارزش است و مقام والايى است . . . و هر كس براى خدا تواضع كند خداوند او را بر بسيارى از بندگانش شرافت مىبخشد . . . و هيچ عبادتى براى خدا مورد رضا و قبول نخواهد بود مگر اينكه باب آن تواضع است و حقيقت تواضع را جز مقرّبانى كه مستقل در وحدانيّت خداوندند درك نمىكنند ، خداوند عزّ و جلّ مىفرمايد : بندگان خداوند رحمان كسانى هستند كه در زمين با تواضع راه مىروند و هنگامى كه جاهلان آنها را ( با سخنان نامناسب ) خطاب كنند ، به آنها سلام مىگويند ( و با بى اعتنايى مىگذرند ) » . « 1 »
اين سخن را با حديثى كه از حضرت مسيح عليه السلام نقل شده است پايان مىدهيم . فرمود :
« بِالتَّوَاضُعِ تَعْمُرُ الْحِكْمَةَ لَابِالتَّكَبُّرِ ، كَذَلِكَ فِى السَّهْلِ يَنْبُتُ الزَّرْعَ لَافِى الْجَبَلِ ! ؛ به وسيلهء تواضع ، مزرعهء علم و دانش آباد مىشود نه با تكبّر ، همان گونه كه زراعت در زمين نرم و هموار مىرويد نه بر روى كوه ! » . « 2 »
كوتاه سخن اينكه : تواضع هم در زندگى علمى و فرهنگى انسان اثر مىگذارد ( چرا كه افراد متكبّر به خاطر تكبّرشان از رسيدن به حق محجوبند ) و هم در زندگى اجتماعى ( چرا كه افراد متواضع از محبوبيّت فوقالعادهاى در اجتماع بهره مىگيرند و همهء مردم براى آنها احترام خاصّى قائلند ) و هم در رابطهء انسان با خدا مؤثّر است چرا كه روح عبادت ، تواضع و كليد قبولى آن فروتنى است .
* * * در مورد نشانههاى تواضع نيز روايات جالبى در منابع اسلامى وارد شده است ، در حديثى از امام على بن ابى طالب عليه السلام مىخوانيم : « ثَلَاثٌ هُنَّ رَأْسُ التَّوَاضُعِ : انْ يَبْدَءَ بِالسَّلَامِ مَنْ لَقِيَهُ ، وَ يَرْضَى بِالدُّونِ مِنْ شَرَفِ الَمجْلِسِ ، وَ يَكْرَهُ الرِّيَا وَ السُّمْعَةَ ؛ سه چيز
هامش
( 1 ) - بحار الانوار ، جلد 72 ، صفحهء 121 .
( 2 ) - همان مدرك ، جلد 2 ، صفحهء 62 .