در حديثى از امام علىّ بن موسى الرضا عليه السلام مىخوانيم ، سؤال كردند : « مَا حَدُّ التَّوَاضُعِ الَّذِى اذَا فَعَلَهُ الْعَبْدُ كَانَ مُتَوَاضِعاً ؟ فَقَالَ : التَّوَاضُعُ دَرَجَاتٌ مِنْهَا انْ يَعْرِفَ الْمَرْءُ قَدْرَ نَفْسِهِ فَيُنَزِّلُهَا مَنْزِلَتَهَا بِقَلْبٍ سَلِيمٍ لَايُحِبُّ انْ يَأْتِىَ الَى احَدٍ الّا مِثْلُ مَا يُؤْتَى الَيْهِ ، انْ رَأىَ سَيِّئَةً دَرَاهَا بِالْحَسَنَةِ ، كَاظِمُ الْغَيْظِ ، عَافٍ عَنِ النَّاسِ ، وَ اللَّهُ يُحِبُّ الُمحْسِنِينَ ؛ حدّ تواضع كه اگر انسان آن را انجام دهد متواضع محسوب مىشود چيست ؟ فرمود : تواضع درجات و مراحلى دارد : يكى از مراحل آن اين است كه انسان قدر و موقعيّت نفس خويش را بداند و در همان جايگاه با قلب سليم ( و پذيرش درونى ) جاى دهد ، دوست نداشته باشد كارى دربارهء كسى انجام دهد مگر همانند كارهايى كه دربارهء او انجام مىدهند ( همان گونه كه انتظار احترام از ديگران دارد بايد ديگران را محترم بشمارد و هر كارى را از سوى ديگران دون شأن خود مىشمرد دربارهء ديگران دون شأن بشمرد . ) هرگاه بدى از كسى ببيند آن را با نيكى پاسخ دهد ، خشم خود را فروبرد ، از گناهان مردم درگذرد و آنها را مورد عفو قرار دهد ، خداوند نيكوكاران را دوست دارد » . « 1 »
آنچه در اين روايت پرمحتوا آمده ، در واقع نشانههاى تواضع است كه از طريق آن مىتوان به تعريف تواضع نيز آشنا شد .
در حديث ديگرى از امام باقر عليه السلام مىخوانيم : « التَّوَاضُعُ الرِّضَا بِالَمجْلِسِ دُونَ شَرَفِهِ وَ انْ تُسَلِّمَ عَلَى مَنْ لَقِيتَ وَ انْ تَتْرُكَ الْمِرَاءَ وَ انْ كُنْتَ مُحِقّاً ؛ تواضع آن است كه به كمتر از جايگاه شايستهء خود در مجلس قانع باشى و هرگاه كسى را ملاقات كردى در سلام پيشى بگيرى و جرّ و بحث را رها كنى هر چند حق با تو باشد » . « 2 »
حقيقت اين است كه تعريف تواضع از نشانههاى آن جدا نيست ؛ چرا كه يكى از بهترين راههاى تعريف يك موضوع ، ذكر نشانههاى گوناگون آن است ( دقّت كنيد . )
* * *
هامش
( 1 ) - اصول كافى ، جلد 2 ، صفحهء 124 .
( 2 ) - بحار الانوار ، جلد 75 ، صفحهء 176 .