2 - تواضع و كرامت انسان !
معمولًا در اين گونه مباحث بعضى راه افراط را در پيش مىگيرند و بعضى راه تفريط ، مثلًا بعضى تصوّر مىكنند حقيقت تواضع آن است كه انسان خود را در برابر مردم خوار و بى مقدار كند و اعمالى انجام دهد كه از نظر مردم بيفتد و نسبت به او سوء ظنّ پيدا كنند ، آن گونه كه در حالت بعضى از صوفيّه نقل شده است كه هنگامى كه در يك منطقه به خوشنامى معروف مىشدند مرتكب اعمال زشت و قبيحى مىشدند تا از نظر بيفتند ، مثلًا به بى بند و بارى در عبادات و خيانت در امانت مردم معروف شوند و مردم آنها را رها كنند و شايد اين كار را نوعى تواضع و رياضت نفس مىپنداشتند .
اسلام اجازه نمىدهد كسى به نام تواضع ، خود را تحقير كند و در نظرها سبك و موهون سازد و كرامت انسانى خويش را پايمال كند ، مهم اين است كه در عين تواضع ، شخصيّت اجتماعى انسان ضايع نشود و خوار و ذليل و بى مقدار نگردد . اگر تواضع به صورت صحيح انجام شود نه تنها چنين اثرى نخواهد داشت بلكه به عكس ارزش او در جامعه بالاتر مىرود . به همين دليل در روايات اسلامى از امير مؤمنان على عليه السلام آمده :
« بِالتَّوَاضُعِ تَكُونُ الرَّفْعَةُ ؛ تواضع انسان را بالا مىبرد ! » « 1 »
مرحوم « فيض كاشانى » - رضوان اللَّه عليه - تحت عنوان غَايَةُ الرِّيَاضَةِ فِى خُلْقِ التَّوَاضُع مىگويد : اين فضيلت اخلاقى مانند ساير صفات اخلاقى داراى طرف افراط و تفريط و حدّ وسط است ، حدّ افراط « تكبّر » و حدّ تفريط « پذيرش ذلّت و پستى » و حدّ وسط « تواضع » است . آنچه صفت فضيلت محسوب مىشود و قابل ستايش است همان كوچكى كردن بدون پذيرش پستى و ذلّت است ، سپس به ذكر مثالى در اينجا مىپردازد .
مىگويد : كسى كه سعى دارد بر اقران و امثال خود برترى جويد و آنها را پشت سر اندازد متكبّر است و كسى كه خود را بعد از آنها قرار مىدهد متواضع است ، ولى اگر پارهدوزى بر دانشمند بزرگى وارد شود او از جاى خود برخيزد و او را به جاى خود
هامش
( 1 ) - فهرست موضوعى غرر الحكم ، جلد 7 ، صفحهء 405 ( چاپ دانشگاه تهران ) .