« خَفْض » بر وزن « خشم » در اصل به معنى پايين آوردن است و « جناح » به معنى بال مىباشد . بنابراين « وَ اخَفْض جَناح » كنايه از تواضع آميخته با محبّت است ، همان گونه كه پرندگان هرگاه مىخواهند به جوجههاى خود اظهار محبّت كنند بال و پر خود مىگسترانند و آنها را زير بال و پر مىگيرند تا هم در برابر حوادث احتمالى مصون بمانند و هم از تشتّت و پراكندگى حفظ شوند ، پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله نيز مأمور بود بدين گونه مؤمنان را زير بال و پر خود بگيرد !
اين تعبير بسيار ظريف و پر معنى نكات مختلفى را در عبارت كوتاهى جمع كرده است .
جايى كه پيامبر مأمور به تواضع آميخته با محبّت در برابر مؤمنان باشد تكليف افراد امّت روشن است چرا كه پيغمبر سرمشق و الگو و « اسوه » براى همهء امّت است .
شبيه همين تعبير در آيهء 88 سورهء حجر نيز آمده است آنجا كه مىفرمايد : وَاخْفِضْ جَنَاحكَ لِلْمُؤْمِنِينَ كه باز مخاطب در آن شخص پيامبر است و مأمور مىشود براى مؤمنان « خفض جناح » و تواضع آميخته با محبّت داشته باشد .
شبيه اين تعبير با اندك تفاوتى در مورد فرزندان در مقابل پدران و مادران در سورهء « اسراء » آمده ، آنجا كه مىفرمايد : « وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ ؛ بالهاى خود را در برابر آن دو ( پدر و مادر ) از محبّت و لطف فرود آر ( و تواضعى آميخته با احترام و محبّت در برابر آنان داشته باش ) » .
* * * از مجموع آنچه در آيات فوق آمده به خوبى استفاده مىشود كه قرآن مجيد نه تنها تكبّر و استكبار را مورد مذمّت قرار داده ، بلكه نقطهء مقابل آن يعنى تواضع و فروتنى را با تعبيرات گوناگون مورد تمجيد قرار داده است .
* * *
اخلاق در قرآن ( فارسى ) — صفحة 73
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٧٣