و عنايات الهى هستند هم خدا را دوست مىدارند و هم محبوب پروردگارند .
يكى از اوصاف بارز آنها اين است كه در برابر مؤمنان متواضعند : ( اذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ ) و در برابر كافران نيرومند و قوى هستند ( اعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ ) .
« اذِلَّةٍ » جمع « ذلول » و « ذليل » از مادّهء « ذُلّ » ( بر وزن حُرّ ) در اصل به معنى نرمى و ملايمت و تسليم است در حالى كه « اعِزَّة » جمع « عزيز » از مادّهء « عزة » به معنى شدّت است ، حيوانات رام را « ذلول » مىگويند چون ملايم و تسليمند و « تذليل » در آيهء ذُلِّلَتْ قُطُوفُهَا تَذْلِيلًا اشاره به سهولت چيدن ميوههاى بهشتى است .
گاه ذلّت در مواردى به كار مىرود كه معنى منفى دارد و آن در جايى است كه از سوى غير به انسان تحميل مىشود و گرنه در مادّهء اين لغت مفهوم منفى ذاتاً وجود ندارد ( دقّت كنيد ) .
به هر حال آيهء فوق دليل روشنى بر اهمّيّت تواضع و عظمت مقام متواضعين است ، تواضعى كه از درون جان انسان برخيزد و براى احترام به مؤمنى از مؤمنان و بندهاى از بندگان خدا باشد .
* * * در دومين آيه باز اشاره به اوصاف برجسته و فضائل اخلاقى گروهى از بندگان خاصّ خداست كه در طىّ آيات سورهء فرقان از آيهء 63 تا آيهء 74 دوازده فضيلت بزرگ براى آنها ذكر شده است و جالب اينكه نخستين آنها همان صفت تواضع است ، اين نشان مىدهد همان گونه كه « تكبّر » خطرناكترين رذايل است ، تواضع مهمترين يا از مهمترين فضائل مىباشد ، مىفرمايد :
« بندگان خاص خداوند رحمان كسانى هستند كه با آرامش و بى تكبّر بر زمين راه مىروند » ( وَ عِبَادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْارْضِ هَوْناً ) .
« هون » مصدر است و به معنى نرمى و آرامش و تواضع است و استعمال مصدر در معنى اسم فاعل در اينجا به خاطر تأكيد است ، يعنى آنها چنان آرام و متواضعند كه گويى عين تواضع شدهاند و به همين دليل در ادامهء آيه مىفرمايد : « وَ اذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَاماً ؛ و هنگامى كه جاهلان آنها را مخاطب سازند ( و سخنان نابخردانه گويند ) ، به آنها
اخلاق در قرآن ( فارسى ) — صفحة 71
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٧١