سلام مىگويند ( و با بى اعتنايى و بزرگوارى مىگذرند ) » .
و در آيهء بعد از آن سخن از تواضع آنها در برابر ذات پاك خداست مىفرمايد :
« وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَ قِيَاماً ؛ آنها كسانى هستند كه شبانگاه براى پروردگارشان سجده و قيام مىكنند ( و به بندگى و عبادت مىپردازند ) » .
« راغب » در كتاب « مفردات » مىگويد : « هون » دو معنى دارد يكى از آنها خضوع و نرمشى است كه از درون جان انسان بجوشد كه اين شايستهء ستايش است ( سپس به آيهء مورد بحث اشاره مىكند ) و در حديث نبوى آمده است الْمُؤْمِنُ هَيِّنٌ لَيِّنٌ . « 1 » دوم خضوع و تذلّلى است كه از سوى ديگرى بر انسان تحميل شود و او را خوار كند .
ناگفته پيداست كه منظور از الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْارْضِ هَوْناً اين نيست كه فقط راه رفتن آنها متواضعانه است ، بلكه منظور نفى هرگونه كبر و خودخواهى است كه در تمام اعمال انسان و حتّى در كيفيّت راه رفتن كه سادهترين كار است آشكار مىشود ، زيرا ملكات اخلاقى هميشه خود را در لابهلاى گفتار و حركات انسان نشان مىدهند تا آنجا كه در بسيارى از مواقع از چگونگى راه رفتن انسان مىتوان به بسيارى از صفات اخلاقى او راه برد .
آرى عِبَادُ الرَّحْمنِ ( بندگان خاص خدا ) نخستين نشانشان همان تواضع است ، تواضعى كه در تمام ذرّات وجودشان نفوذ كرده و حتّى در راه رفتن آنها آشكار است و اگر مىبينيم خداوند در آيهء 37 سورهء اسراء به پيامبرش دستور مىدهد « وَ لَاتَمْشِ فِى الْارْضِ مَرَحاً ؛ روى زمين با تكبّر راه مرو » منظور فقط راه رفتن نيست بلكه هدف ، تواضع در همه كار است كه نشانهء بندگى و عبوديّت خداست .
* * * در سوّمين آيه روى سخن رابه پيامبر صلى الله عليه و آله كرده ، مىفرمايد : « بال و پر خود را براى مؤمنانى كه از تو پيروى مىكنند پايين بياور و ( تواضع و محبّت كن ) ؛ وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ »
هامش
( 1 ) - كنز العمّال ، حديث 690 .