كه مهمترين آنها عبارتند از :
1 - تقويت پايههاى ايمان و يقين ، مخصوصاً توجه به اين نكته كه خداوند « ارحم الرّاحمين » است و نسبت به بندگانش از هر كسى مهربانتر است و او براى رعايت و تأمين مصالح عباد ، حوادثى مىآفريند كه اسرار و منافعش پوشيده است ، روح شكيبايى را در انسان پرورش مىدهد . توجه به پاداشهاى عظيم مطيعان و تاركان معاصى و صدق وعدههاى الهى نيز در اين زمينه ، عزم انسان را در صبر و شكيبايى ، راسختر مىكند .
از همين رو ، امير مؤمنان عليه السلام مىفرمايند : « اصْلُ الصَّبْرِ حُسْنُ الْيَقِينِ بِاللّهِ ؛ اساس و ريشه صبر ، ايمان و يقين خوب ، نسبت به خداوند است » . « 1 »
بديهى است ، هر قدر ايمان انسان به حكمت و رحمت پروردگار بيشتر باشد ، صبر او نيز بيشتر خواهد شد ؛ به تعبير ديگر ، تحمل صبر و شكيبايى برايش آسانتر مىگردد . به هيمن دليل ، حديثى از امام صادق عليه السلام نقل شده كه به بعضى از ياران خود فرمود : « انَّا صُبَّر وَ شِيعَتُنا اصْبَرُ مِنّا ؛ ما صبورانيم ، ولى شيعيان ما از ما صبورترند . » راوى سؤال مىكند ، فدايت شوم ! چگونه شيعيان شما از شما صبورترند ؟ امام در پاسخ فرمودند : « لِانّا نَصْبِر عَلَى مَا نَعْلَمُ وَ شيعَتُنا يَصْبِرُونَ عَلَى مَا لايَعْلَمُونَ ؛ چون ما بر چيزى كه مىدانيم ( و از اسرار آن آگاهيم ) صبر مىكنيم ؛ ولى شيعيان ما در برابر امورى كه از اسرارش آگاه نيستند صبر مىكنند » . « 2 »
2 - دست يا بى به صبر ، مانند كسب هر فضيلت اخلاقى ديگر ، با ممارست و روبهرو شدن با حوادث گوناگون حاصل مىشود ، به همين دليل در حديثى از امير مؤمنان على عليه السلام آمده است : « مَنْ تَوالَتْ عَلَيهِ نَكَباتُ الزَّمانِ اكْسَبَتْهُ فَضيلَةُ الصَّبْرِ ؛ كسى كه پى در پى حوادث ناخوشايند زمان برايش حادث شود ، فضيلت صبر را برايش فراهم مىكند » . « 3 »
به تعبير ديگر ، انسان در ابتداى برخورد با مصيبتى ، ناله و فرياد سر مىدهد و جزع و فزع را به اوج مىرساند ، همچنين هنگامى كه در انجام طاعتى از طاعات پروردگار ، با مشكلى روبهرو شود ، اظهار خستگى مىكند ، ولى تكرار آن حوادث و اين مشكلات به تدريج فضيلت صبر را در او به وجود مىآورد .
هامش
( 1 ) - غرر الحكم ، حديث 3084 .
( 2 ) - اصول كافى ، جلد 2 ، صفحهء 93 ، حديث 25 .
( 3 ) - غرر الحكم ، حديث 9144 .