صبر بر طاعت و صبر بر معصيت كسى كه صبر بر مصيبت كند و آن را با شكيبايى و صبر جميل تحمل نمايد ، خداوند سيصد درجه برايش مىنويسد كه فاصلهء ميان هر درجه همانند فاصلهء آسمان و زمين است و هر كس صبر بر اطاعت كند ، خداوند ششصد درجه برايش مىنويسد كه فاصلهء هر يك با ديگرى همانند فاصلهء انتهاى زمين تا عرش خداست . و هر كس صبر بر معصيت كند ، خداوند نهصد درجه برايش مىنويسد كه فاصلهء هر يك با ديگرى ، همانند فاصلهء منتهاى زمين تا منتهاى عرش خداست » . « 1 »
از تعبيرات اين حديث ، استفاده مىشود كه صبر بر معصيت مهمتر از همه است و صبر بر اطاعت در مرحلهء دوّم و صبر بر مصيبت در مرحلهء سوّم قرار دارد .
امير مؤمنان على عليه السلام در حديثى ديگر ، بعد از آن كه ايمان را بر چهار ستون قرار داده كه ركن اوّل آن صبر ، ركن دوّم آن يقين و ركن سوّم آن ، عقل و ركن چهارم آن جهاد است ، مىفرمايد : « وَ الْصَّبْرُ مِنْهَا عَلَى ارْبَعِ شُعَبٍ ، عَلَى الشَّوْقِ وَ الشَّفَقِ وَ الزُّهْدِ وَ التَّرَقُّبِ ؛ صبر چهار شعبه دارد ، اشتياق ، ترس ، زهد و انتظار . » و سپس در شرح آن مىفرمايند :
« كسى كه اشتياق بهشت داشته باشد ، از شهوات و هوسهاى سركش به كنار مىرود ، و آن كسى كه از آتش دوزخ بترسد ، از محرّمات دورى مىگزيند و كسى كه زهد بر دنيا داشته باشد ، مصيبتها را ناچيز مىشمرد ، و كسى كه در انتظار سرانجام نيك باشد ، براى انجام نيك سرعت مىگيرد » . « 2 »
با اندكى دقت روشن مىشود كه هدف امام عليه السلام ، در اين بيان ، شرح انگيزههاى صبر و استقامت است ، نه شاخههاى آن . نظير حديث فوق كه از پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله نيز نقل شده است .
* * *
انگيزههاى صبر و شكيبايى
امورى كه باعث صبر انسان در مشكلات طاعت و ترك معصيت و در برابر مصائب مىشود ، فراوان است كه هر كدام تأثير خاصّى در پديد آوردن اين فضيلت بزرگ دارد
هامش
( 1 ) - بحار الانوار ، جلد 68 ، صفحهء 77 - در اصول كافى ، جلد 2 ، صفحهء 91 نيز همين معنى نقل شده است .
( 2 ) - نهج البلاغه ، كلمات قصار ، حديث 31 .