يك برنامه چهار مادهاى هستند كه يكى از موادّ آن ، صبر و شكيبايى و استقامت است ، مىفرمايد : « به عصر سوگند ! كه انسانها همه در زيانند مگر كسانى كه ايمان آورده و اعمال صالح انجام دادند و يكديگر را به حق سفارش كرده ، و يكديگر را به صبر و شكيبايى توصيه نمودهاند ؛ وَالْعَصْرِ * انَّ الْانْسَانَ لَفِى خُسْرٍ * الَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلوا الصَّالِحَاتِ وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ » . « 1 »
تعبير تواصوا - از ماده « تواصى » به معنى سفارش كردن به يكديگر در آيات فوق نشان مىدهد كه مؤمنان بعد از ايمان و معرفت و عمل صالح ، بايد به احقاق حقوق روى آورند ؛ حق را بشناسند و يكديگر را به آن توصيه كنند ، چون احقاق حق و اجراى حق در جامعه انسانى ، جز با استقامت و ايستادگى در برابر موانع ممكن نيست ، توصيه به صبر رابه عنوان چهارمين اصل كه پشتوانهء اصول سه گانه ديگر است بيان مىكند . بنابراين صبر ، يكى از اركان اصلى سعادت انسانهاست كه بدون آن ، درخت ايمان به ثمر نمىنشيند و اعمال صالح انجام نمىگيرد ، و احقاق حقوق در جامعه انسانى تحقق نمىيابد . بدون شك ، احقاق حقوق و اداى آن از مشكلترين كارهاست ؛ زيرا گاهى ممكن است حق ، با فرد يا عزيزان و بستگانش مخالف باشد ، در اينجا اداى حق جز به مدد صبر ، صورت نمىپذيرد .
* * * از مجموع آنچه در آيات بالا آمد ، مىتوان نتيجه گرفت كه اهمّيّت صبر و شكيبايى و استقامت ، بسيار بيش از آن است كه ما فكر مىكنيم . به گفته بعضى از مفسران ، صبر در قرآن مجيد ، بيش از هفتاد بار يا نزديك به يكصد بار تكرار و تأكيد شده ، در حالى كه هيچ يك از فضايل انسانى ، به اين اندازه مورد تأكيد قرار نگرفته است . اين نشان مىدهد كه قرآن ، براى اين فضيلت اخلاقى و عملى اهمّيّت فراوانى قائل است ، و آن را عصاره همه فضيلتها و خمير مايهء همه سعادتها و ابزار وصول به هر گونه خوشبختى و سعادت مىداند .
* * *
هامش
( 1 ) عصر ، 1 تا 3 .