حرص نفسم نگاه دار . » راوى مىگويد ، عرض كردم : فدايت شوم ! امشب دعايى غير از اين نفرمودى ؟ فرمود : « وَ اىُّ شَىءٍ اشَدُّ مِنْ شُحِ النَّفْسِ انَّ اللّهَ يَقُولُ وَ مَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِه فَاولئكَ هُمُ المُفلِحُون ؛ چه چيزى بدتر از حرص و « بخل » نفسانى است ؛ خداوند مىفرمايد :
كسانى كه از حرص و « بخل » نفس خويش در امان باشند ، رستگارند » . « 1 »
بنابراين « بخل » از موانع مهم رستگارى است و اهمّيّت اين امر تا جايى است كه امام صادق عليه السلام از سر شب تا صبح ، در خانهء خدا و در ضمن طواف خود پيوسته اين دعا را مىخواند و به عنوان مهمترين حاجت خويش آن را از خدا مىطلبد .
تعبير « خَيراًلِانفُسِكم » بعد از امر به انفاق ، اشاره به اين نكته لطيف دارد كه سخاوت و انفاق در راه خدا ، آثار مفيدش عايد خود انسان مىشود ؛ روح را پرورش مىدهد و دل را از تيرگىهاى حرص و « بخل » پاك ساخته و بركات مادى و معنوى را به خانهء انسان سرازير مىكند .
اين بحث را با ذكر حديثى در تفسير معنى « شح » به پايان مىبريم . امام صادق عليه السلام از « فضيل بن عياض » سؤال فرمود : آيا مىدانى « شحيح » چه كسى است ؟ او در جواب عرض مىكند : همان بخيل است . امام عليه السلام فرمود : « الشُّحُ اشَدُّ مِنَ الْبُخلِ انَّ الْبَخيلَ يَبْخَل بِمَا في يَدِهِ وَالشّحيحُ يَشُحُّ عَلَى مَا في ايْدِى النَّاسِ وَ عَلَى مَا في يَدِهِ حَتَّى لايَرى في ايْدِى النّاسِ شَيْئاً الّا تَمَنّى انْ يَكُونَ لَهُ بِالْحِلِّ وَ الْحَرَامِ ، لايَشْبَعُ وَ لايَقْنَعُ بِمَا رَزَقَهُ اللّهُ عَزّوجلّ ؛ شح از « بخل » شديدتر است . « بخيل » كسى است كه در آنچه دارد « بخل » مىورزد ، ولى « شحيح » هم نسبت به آنچه در دست مردم است « بخل » مىورزد و هم آنچه خود در اختيار دارد ، تا آنجا كه هر چه را در دست مردم ببيند ، آرزو مىكند كه آن را به چنگ آورد ، خواه از راه حلال باشد يا حرام و هرگز قانع به آنچه خداوند به او روزى داده ، نيست » . « 2 »
* * * در نهمين آيه ، ضمن طرح مسئلهء « بخل » تحت عنوان تقتير ، مىفرمايد : « يكى از ويژگيهاى « عباد الرّحمن » - بندگان خاص خداوند بخشنده - اين است كه هنگامى كه انفاق
هامش
( 1 ) - نور الثقلين ، جلد 5 ، صفحهء 346 .
( 2 ) - نور الثقلين ، جلد 5 ، صفحهء 291 .