ممكن است تعبير « انّا لضالّون » اشاره به اين داشته باشد كه آنها در آغاز باور نداشتند كه اين باغ سوخته ، همان باغ سرسبز و پر ميوهء آنهاست ، ولى هنگامى كه دقت نمودند از قرائن فهميدند كه اين باغ ، همان باغ خودشان است كه چنين نابود شده است . لذا گفتند :
« بَلْ نَحْنُ مَحرُومُونَ » .
احتمال ديگر نيز وجود دارد كه اين گم كردن راه خداست ؛ زيرا آنها سعادت و خوشبختى خود را در « بخل » مىپنداشتند ، در حالى كه راه صحيح همان راه پدر سخاوتمندشان بود .
در ادامهء اين آيات آمده است : اين گروه بخيلان به زودى از خواب « غفلت » بيدار شدند و به ملامت يكديگر پرداختند و اعتراف به گناه كردند و تصميم گرفتند در آينده اين كار را تكرار نكنند و از خداوند ، باغى بهتر از آن را خواستند . در بعضى از روايات آمده است كه خداوند ، توبهء آنها را قبول كرد و باغى بهتر و پربارتر به آنها عنايت فرمود .
به هر حال آيهء فوق ، بيانگر عواقب دردناك « بخل » و انحصارطلبى است كه حتى در دنياى مادى نيز « بخل » كارساز نيست .
قابل توجه است كه قرآن در آغاز اين آيات ، مىگويد : « ما مردم مكه را نيز با چنين امتحانى آزموديم ؛ همان گونه كه « اصحاب الجنّة » را آزمايش كرديم » و گويا اين تعبير ، اشاره به قحطى و خشكسالى شديدى است كه در مكه بر اثر « بخل » و ترك انفاق روى داد و ثروتمندان بخيل را به روز سياه نشاند .
* * * در سوّمين آيه سخن از سرنوشت فرد بخيلى در عصر رسول الله صلى الله عليه و آله است . مطابق بسيارى از تفاسير ، مردى از انصار به نام « ثعلبة بن حاطب » كه در آغاز مرد بسيار تهى دستى بوده و هميشه آرزو داشت كه روزى ثروتمند شود ؛ به همين خاطر با اصرار فراوان از پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله تقاضا كرد كه براى او دعا كند تا مال فراوانى به دست آورد .
پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله به او فرمود : « داشتن مقدار كم كه بتوانى حقّش را ادا كنى بهتر از مقدار زياد است كه توانايى اداى حقّش را نداشته باشى » ؛ يعنى ، به زندگى سادهات بساز و شاكر
اخلاق در قرآن ( فارسى ) — صفحة 375
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٣٧٥