در يازدهمين آيه باز به صورت يك اصل كلّى سخن از متكبّران به ميان آمده مىفرمايد : « به زودى كسانى را كه در روى زمين به ناحق تكبّر ورزيدند از ايمان به آيات خود روىگردان مىسازيم ، به گونهاى كه هر آيه و نشانهاى را ( از حق ) ببينند به آن ايمان نمىآورند ، اگر راه هدايت را ببينند آن را انتخاب نمىكنند و اگر راه ضلالت را مشاهده كنند ، آن را راه خود برمىگزينند ! ( همهء اينها ) به خاطر آن است كه آيات ما را تكذيب كردند و از آن غافل ماندند » ، ( سَاصْرِفُ عَنْ آيَاتِىَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِى الْارْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَ انْ يَرَوا كُلَّ آيَةٍ لايُؤْمِنُوا بِهَا وَ انْ يَرَوْا سَبيلَ الرُّشْدِ لَايَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا وَ انْ يَرَوا سَبِيلَ الْغَىِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا ذَلِكَ بِانَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَ كَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ ) . « 1 »
تعبيرات تكاندهنده اين آيه از عمق مصايبى كه متكبّران به آن گرفتار مىشوند خبر مىدهد ، خداوند اين گونه افراد را چنان مجازات مىكند كه در برابر حق نفوذ ناپذير شوند ، به گونهاى كه اگر تمام آيات الهى و معجزات گوناگون را ببينند باز ايمان نمىآورند ، اگر راه راست را مقابل پاى آنها بنهند از آن راه نمىروند و اگر طريق گمراهى را مشاهده كنند فوراً آن را به عنوان طريق و مسلك خود مىپذيرند .
تعبير به « به غير الحقّ » در واقع قيد توضيحى است ، چرا كه عظمت و كبريايى تنها خدا را مىسزد كه وجودش بىنهايت در بىنهايت است ، امّا براى انسان كه ذرّهء ناچيز و بىمقدارى در پهنهء عالم هستى است هرگونه خود بزرگبينى غلط و ناحق است .
بعضى آن را به اصطلاح قيد احترازى شمردهاند و گفتهاند تكبّر دو گونه است ، تكبّر در مقابل اولياء اللَّه « ناحق » است ، ولى در مقابل دشمنان خدا « حق » است .
امّا با توجّه به جملهء « يَتَكَبَّرُونَ فِى الْارْضِ ؛ آنها در روى زمين تكبّر مىورزند » روشن مىشود كه اين تفسير مطابق محتواى آيه نيست ؛ « 2 » زيرا تكبّر در زمين ( استكبار در روى زمين و در برابر بندگان خدا ) به هر صورت مذموم و نكوهيده است .
به هر حال در ادامهء اين آيه به يكى از مهمترين آثار زيانبار تكبّر اشاره كرده
هامش
( 1 ) - اعراف ، 146 .
( 2 ) - اقتباس از تفسير الميزان ، جلد 8 ، صفحهء 246 ، ( ذيل آيه . )