صورت ظرف دربستهاى در مىآيد كه نه محتواى فاسد را مىتوان از آن بيرون كرد و نه محتواى صحيح را وارد آن ساخت ، اين نتيجهء « تكبّر » و « جبّاريّت » است كه در واقع صفت دوم نيز از صفت اوّل متولّد مىشود ؛ زيرا « جبّار » در اين گونه موارد به معنى كسى است كه از روى خشم و عضب ، مخالفان خود را مىزند و مىكشد و نابود مىكند و پيرو فرمان عقل نيست ، و به تعبير ديگر كسى است كه به خاطر خودمحورى و خود بزرگبينى ، ديگران را مجبور به پيروى از خود مىكند ( بنابراين جبّاريّت ثمرهء شوم تكبّر است ) .
البتّه اين واژه ( جبّار ) گاهى بر خداوند اطلاق مىشود كه مفهوم ديگرى دارد و به معنى شخص جبران كنندهء نقايص و اصلاح كنندهء شكستگىها و كاستىهاست .
* * * در دهمين آيه به يك اصل كلّى اشاره شده است كه مخصوص به گروه معيّنى نيست و آن اينكه هنگامى كه كافران را به كنار دوزخ مىبرند : « به آنها گفته مىشود از درهاى جهنّم وارد شويد و جاودانه در آن بمانيد » سپس مىافزايد : « چه بد جايگاهى است جايگاه متكبّران ! » ، ( قِيلَ ادْخُلُوا ابْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيها فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ ) . « 1 »
شبيه همين معنى در آيات متعدّد ديگرى نيز آمده است ، از جمله در آيهء 60 سورهء زمر مىخوانيم : « الَيْسَ فِى جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْمُتَكَبِّرِينَ ؛ آيا در جهنّم جايگاه خاصّى براى متكبّران نيست ؟ ! »
اين نكته قابل توجّه است كه از ميان تمام صفات رذيلهء دوزخيان ، تكيه بر تكبّر آنها شده است و اين نشان مىدهد تا چه حدّ اين صفت رذيله در سقوط و بدبختى انسان مؤثّر است ، تا آنجا كه انسان را به دوزخ مىكشاند و در دوزخ نيز جايگاه ويژهاى كه عذابى سختتر و دردناكتر دارد براى او مهيّا مىسازد .
اين نكته نيز شايان دقّت است كه « مَثْوى » از مادّهء « ثَوى » به معنى قرارگاه و محلّ استقرار و يا اقامت توأم با استمرار است ، اشاره به اينكه آنها خلاصى از دوزخ ندارند .
* * *
هامش
( 1 ) - زمر ، 72 .