قرآن در كيفيّت نماز خوف در ميدان جنگ مىفرمايد : « . . . وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ اسْلِحَتَهُمْ . . . ؛ ( حتّى هنگامى كه گروهى از مؤمنان در پشت جبهه مشغول نماز هستند و گروهى در ميدان مشغول نبرد ) نمازگزاران بايد وسايل دفاعى و سلاحهاى خود را به هنگام نماز زمين نگذارند » . « 1 »
به اين ترتيب حتّى در حال نماز بايد مراقب استفاده از اسباب عادى بود ، چه رسد به حالات ديگر ، بنابراين اين گونه كارها هرگز با روح توكّل منافات ندارد .
شخص پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله هنگامى كه مىخواست از مكّه به مدينه هجرت كند هرگز آشكارا و بدون نقشه و برنامه ، با گفتن « تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ » حركت نكرد ، بلكه براى اغفال دشمن از يك سو دستور داد على عليه السلام در بسترش تا به صبح بخوابد ، و از سوى ديگر شبانه به طور مخفى از مكّه بيرون آمد و از سوى سوّم به جاى اينكه به طرف شمال يعنى به طرف مدينه حركت كند موقّتاً به سوى جنوب و غار ثور آمد و در آنجا دو سه روزى پنهان گشت و هنگامى كه دشمن مأيوس شد مكّه را دور زد و به طرف مدينه حركت فرمود ، در حالى كه مرتّباً از بيراهه مىرفت ، شبها حركت مىنمود و روزها مخفى بود تا به دروازهء مدينه رسيد .
بنابراين روح توكّل كه تمام وجود پيامبر صلى الله عليه و آله را پر كرده بود مانع از اين نشد كه از اسباب ظاهرى لحظهاى غفلت كند .
اصولًا مشيّت خداوند بر اين قرار گرفته كه در اين جهان مردم براى رسيدن به مقصود از اسباب و وسايل موجود كمك بگيرند ، همان گونه كه در حديث معروف از امام صادق عليه السلام آمده است : « ابَى اللَّهَ انْ يَجْرِىَ الْاشْيَاءَ الّا بِاسْبَابٍ فَجَعَلَ لِكُلِّ شَىْءٍ سَبَباً ؛ ارادهء خداوند بر اين قرار گرفته كه همه چيز مطابق اسباب جريان يابد ، به همين جهت براى هر چيزى سببى قرار داده است » . « 2 »
بنابراين بى اعتنايى به عالم اسباب نه تنها توكّل نيست بلكه به معنى بى اعتنايى به سنّتهاى الهى است ، و اين با روح توكّل سازگار نيست .
هامش
( 1 ) - نساء ، 102 .
( 2 ) - اصول كافى ، جلد 1 ، صفحهء 183 ، حديث 7 .