شريعت مقدّس اسلامى حرام ، چرا كه انسان مكلّف به تحصيل معاش است از راههايى كه خدا به انسان نشان داده ، از زراعت ، تجارت و صنعت و غير اينها از طرق حلال . . . ولى با اين حال خداوند دستور داده كه به عالم اسباب دل نبندند و در آن غرق نشوند » . « 1 »
در « المحجّة البيضاء » در بحث حقيقت توكّل چنين مىخوانيم : « توكّل از درهاى ايمان است ، و تمام ابواب ايمان داراى سه ركن است ، علم ، حالت ، و عمل . علم ريشهء آن است ، و اعمال متوكّلانه ميوهء آن ، و حالت و اخلاق درونى مصداق توكّل است » ، سپس به شرح علمى كه ريشهء توكّل را تشكيل مىدهد پرداخته و نوع و مراحل توحيد را كه ريشهء توكّل است تشريح مىكند ، و بعد از بيانات طولانى به حقيقت توكّل مىرسد و آن را عبارت از اعتماد قلبى بر وكيل ( كه در اينجا منظور خداوند متعال است ) تفسير مىنمايد ، و بعد به ثمرات اين حالت درونى پرداخته و آثار توكّل را در حركات و سكنات انسانى برمىشمرد .
كوتاه سخن اينكه : توكّل مفهوم بسيار ظريف و دقيقى دارد كه در عين توجّه با عالم اسباب انسان را از غرق شدن در آن ، و دل بستن به غير خدا و آلودگى به شرك بازمىدارد .
انسان بايد با كمال قدرت و قوّت از هر گونه وسيلهء مادّى براى پيروز شدن بر مشكلات بهره گيرد و موانع را از سر راه خود بردارد ، و با اين حال متّكى به لطف پروردگار و قدرت بى پايان او باشد ، و پيروزى را از او بداند نه غير او .
در حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مىخوانيم از جبرئيل سؤال فرمود : « مَا التَّوَكُّلُ عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ؛ توكّل بر خداوند بزرگ چيست ؟ » عرض كرد : « الْعِلْمُ بِانَّ الَمخْلُوقَ لَايَضُرُّ وَ لَايَنْفَعُ وَ لَايُعْطِى وَ لَايَمْنَعُ وَ اسْتِعْمَالُ الْيَأْسِ مِنَ الْخَلْقِ ؛ حقيقت توكّل علم و آگاهى به اين است كه مخلوق نمىتواند زيانى برساند و نه سودى ، و نه چيزى ببخشد ، و نه از او بازدارد ، و ( ديگر ) به كار بستن يأس از خلق است ( يعنى همه چيز را از سوى خدا و به اذن و فرمان او بداند ) » .
سپس فرمود : « فَاذَا كَانَ الْعَبْدُ كَذَلِكَ لَمْ يَعْمَلْ لِاحَدٍ سِوَى اللَّهِ وَ لَمْ يَرْجَ وَ لَمْ يَخَفْ سِوَى
هامش
( 1 ) - اخلاق شبّر ، صفحهء 275 با كمى تلخيص .