عَلَى اللَّهِ وَ اتَّقُوا بِهِ فَانَّهُ يَكْفِى مِمَّنْ سِوَاهُ ؛ اى مردم توكّل بر خدا كنيد و به او اعتماد داشته باشيد چرا كه انسان را از غير خود بى نياز مىكند » . « 1 »
9 - جابر بن يزيد جُعفى مىگويد هيجده سال در خدمت امام باقر عليه السلام بودم هنگامى كه مىخواستم از محضرش خارج شوم با او وداع كردم و گفتم سخن سودمندى به من بفرماييد ، فرمود : اى جابر ! بعد از هيجده سال باز هم تقاضاى اندرزى مىكنى ؟ عرض كردم : « نَعَمْ انَّكُمْ بَحْرٌ لَايُنْزَفُ وَ لَايُبْلَغُ قَعْرُهُ ؛ آرى شما اقيانوس بى پايانى هستيد كه هيچ كس به قعر آن نمىرسد » .
امام عليه السلام فرمود : به شيعيانم سلام برسان و بگو ميان ما و خداوند متعال خويشاوندى نيست و تنها وسيلهء تقرّب به او اطاعت است . . . « يَا جَابِرُ مَنْ هَذَا الَّذِى سَئَلَ اللَّهَ فَلَمْ يُعْطِهِ ؟ اوْ تَوَكَّلَ عَلَيْهِ وَ لَمْ يَكْفِهِ ؟ اوْ وَثَقَ بِهِ فَلَمْ يُنْجِهِ ؟ ؛ چه كسى از خدا ( از روى ايمان و اخلاص ) چيزى خواسته است كه به او نداده ؟ يا توكّل بر او كرده و كفايت امر او ننموده ؟ يا به او اعتماد كرده ، و او را رهايى نبخشيده است ؟ » « 2 »
در اين حديث توكّل بر خدا ، اعتماد بر ذات پاك او ، و دعا ، به عنوان سه وسيلهء نجات و پيروزى ذكر شده است .
آرى چنين كسى آب را از سرچشمه گرفته و نيازى به اين و آن ندارد .
10 - اين بحث را با حديثى از لقمان حكيم پايان مىدهيم هر چند سخن دربارهء اهميّت توكّل و اثرات آن در زندگى مادّى و معنوى انسانها بسيار فراتر از اينهاست ، او به هنگام پند دادن به فرزندش فرمود : « يَا بُنَىَّ ! تَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ ثُمَّ سَلْ فِى النَّاسِ ، مَنْ ذَا الَّذِى تَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ فَلَمْ يَكْفِهِ ؟ ! ؛ فرزندم ! بر خدا توكّل كن سپس از مردم بپرس آيا كسى هست كه توكّل به خدا كرده باشد و خداوند او را بى نياز نكند و مشكل او را حل نكرده باشد » ؟ ! « 3 »
* * * شكوه و عظمت اين فضيلت بزرگ انسانى يعنى توكّل بر خدا در احاديث بالا به
هامش
( 1 ) - بحار الانوار ، جلد 55 ، صفحهء 265 .
( 2 ) - بحار الانوار ، جلد 78 ، صفحهء 183 .
( 3 ) - ميزان الحكمه ، جلد 4 ، حديث 22661 .